Legenda nigdy nie umiera. RENFT (1973-1974).

RENFT, najpopularniejszy, najbardziej buntowniczy zespół rockowy Niemiec Wschodnich zawsze podążał naprzód. Czasami za daleko. Czasami gubił drogę. Nawet gdy był inwigilowany przez Stasi nigdy z niej nie zawracał. Ich płyty kosztowały więcej niż zakazane w NRD albumy The Rolling Stones, Led Zeppelin i Pink Floyd. W latach 70-tych osiągnął status kultowego stając się synonimem sprzeciwu i buntu przeciwko narzuconej przez komunistyczne władze doktrynie kulturowej. Władze, które nigdy nie mogły się zdecydować, czy muzykę rockową tolerować, czy potępiać jako „zachodnią, zgniłą i demoralizującą.” Na czele tego szalonego zespołu stał Klaus Renft – wschodnioniemiecki „zły chłopak”, dziecko rock and rolla.

Zespół RENFT. Pierwszy z lewej, lider Klaus  Renft (1971)

Urodził się w czerwcu 1942 roku w Jenie jako Klaus Jentzsch, ale kiedy na fali popularności beatowej muzyki założył swój pierwszy zespół The Butlers, użył panieńskiego nazwiska swojej matki, stąd Renft. Jego idolami byli Bill Haley i Chuck Berry, potem Animalsi, Beatlesi i Stonesi. Władze, chcąc promować „socjalistyczną kulturę młodzieżową” nieprzychylnie odnosiły się do beatowych zespołów. Jednym z powodów była niechęć do długich włosów muzyków, co dziś wydaje się kompletnym absurdem. W 1962 roku Klaus Renft otrzymał pierwszy zakaz występów, a mimo to w kolejnych dwóch latach The Butlers  osiągnął ponadregionalną sławę. W październiku 1965 roku, po koncercie The Rolling Stones w Berlinie nasiliła się nagonka na „długowłosych artystów” i razem z kilkoma innymi zespołami dostali zakaz grania i występowania, co doprowadziło do gwałtownych protestów w Lipsku i kilku innych miastach.

Poznanie Gerulfa Pannacha, poety i autora tekstów było punktem zwrotnym w ich karierze. Zmienili nazwę na Klaus Renft Combo, odeszli od grania coverów i bubbles music kierując się w stronę eksperymentalnych zespołów, takich jak Pink Floyd, których słuchali potajemnie, za pośrednictwem zakazanych w NRD radiowych stacji z Zachodnich Niemiec. W 1971 roku dokonali pierwszych nagrań radiowych, z czego piosenka „Zwischen Liebe und Zorn” pojawiła się na samplerze „Helllo Nr. 4”. Rok później zespół wystąpił na imprezie „Rhythmus 72” w berlińskim Friedrichstadtpalast, który został entuzjastycznie przyjęty przez młodą widownię. W 1973 roku za program „Between Love And Anger” grupa otrzymała złoty medal na targach sztuki rozrywkowej, wyprodukowała pierwszą płytę długogrającą, na której znalazła się mieszanka inteligentnego pop  rocka z mnóstwem psychodelicznych dźwiękowych ozdobników w stylu późnych The Beatles, oraz wczesnego prog rocka. Znaleźli się też w oficjalnym programie X Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów, który odbył się w Berlinie na przełomie lipca i sierpnia. Byli na fali. Do czasu.

Pierwszy album zespołu wydany w 1973 roku.

Wraz ze wzrostem liczby słuchaczy zaczęli tworzyć własną muzykę i wkrótce stali się jednym z najważniejszych i najbardziej wpływowych grup w kraju z coraz bardziej wywrotowymi tekstami Pannacha, który za cel obrał armię, obowiązkową służbę wojskową, Mur Berliński i krytykę rządu. Dawały one nadzieję sfrustrowanej młodzieży na lepsze czasy, a komunistycznej władzy stały kością w gardle. Część tych tekstów pojawiła się na wspomnianej debiutanckiej płycie, z której utwór „Ketten werden knapper” (Łańcuchy się zaciskają) stał się ich nieoficjalnym hymnem śpiewanym na koncertach przez  publiczność. Od tej pory oko na nich miała nie tylko cenzura, ale też Stasi – tajna policja i główny aparat politycznego terroru w kraju. 

W zespole toczyły się zażarte spory o to, jak drogę wybrać. Klaus Renft i część muzyków szukało kompromisów z państwem. Jednak Gerulf Pannach chciał otwartej konfrontacji. Po latach wspominał: „Od samego początku byliśmy undergroundową grupą z DDR. A potem nagle coś się zmieniło i znaleźliśmy się w punkcie, by stać się flagowym zespołem państwowym. Uzgodniliśmy, że tak być nie może; dalej graliśmy to, co chcieliśmy, a nie to czego od nas oczekiwano. Gwizdaliśmy na wszelkie porozumienia, aż w końcu nadzialiśmy się na ostrze aparatu państwowego”.

Okładka drugiej płyty.

W 1974 roku wydali drugą płytę, na której było mniej popu, a więcej prog rocka, blues rocka i późnej psychodelii. Nie było nigdy wcześniej, ani później lepszego albumu nagranego w NRD. Nawet dziś, kiedy słucham „Als Ich Wie Ein Vogel War” (Kiedy byłem jak ptak) dostaję gęsiej skórki. Zespół skrócił też swoją nazwę. Od tej pory nazywał się po prostu RENFT.

Na krążku zabrakło jednego z najważniejszych utworów zespołu, „Rockballade vom kleinen Otto” (Ballada o małym Otto), którego cenzura nie dopuściła do publikacji argumentując, że, cytuję; „piosenka obraża uczucia ludzi pracy”. Tytułowy mały Otto słyszy o swoim imienniku z Hamburga i błaga go: „Zabierz mnie stąd, bo i tak ucieknę.” Życie w NRD, jak mówi Otto, jest „loterią, którą nadzorują funkcjonariusze.” Ale Otto ze Wschodu na próżno czeka na pomoc i „twarde marki niemieckie” od swego imiennika z Zachodu, które pomogłyby mu się stąd wydostać. Po nieudanej próbie ucieczki barką na Łabie ślad po małym Otto zaginął. Na zawsze… Wbrew wszelkim zakazom zespół grał go na każdym koncercie, czym rozwścieczył samego Ericha Honeckera. Przywódca NRD domagał się od artystów „nowych form szczęśliwego wyrazu życia”, a nie krytyki systemu i polecił szefowi Stasi, Erichowi Milke, aby osobiście zajął się sprawą. W październiku 1975 roku Klaus Refnt został wezwany do Ministerstwa Kultury w Lipsku celem „odnowienia licencji na granie, nagrywanie i występy.” Mając świadomość, że sprawa jest przegrana, przemycił magnetofon, na którym nagrał rozmowę z przewodniczącą komisji, towarzyszkę Oelschlagel informującą, że ich teksty nie mają absolutnie nic wspólnego z socjalistyczną rzeczywistością oraz, że klasa robotnicza jest z tego powodu bardzo niezadowolona i obrażona. Oprócz tego oskarżyła ich o wulgarny język, pijaństwo i podżeganie tłumów do aktów przemocy. Na koniec oświadczyła, że „w związku z powyższymi zarzutami zespół zostaje zdelegalizowany”. 

Jochen Hohl (dr) i Klaus Renft (bg)

Renft postawił wszystko na jedną kartę. Kazał przemycić nagranie na Zachód w „celach ubezpieczeniowych”, a następnie zagroził ich ujawnieniem jeśli Ministerstwo nie cofnie swej decyzji. Niestety dolał tylko oliwy do ognia. Praktycznie z dnia na dzień ze sklepów wycofano wszystkie płyty zespołu, państwowa wytwórnia płytowa wykreśliła go ze swoich katalogów, radiowcy dostali nakaz usunięcia wszystkich ich utworów z playlist, taśmy skasować i spalić. Zakrojona na tak szeroką skalę kampania miała jeden cel: udowodnić społeczeństwu, że w tak „demokratycznym” państwie jak DDR taki zespół nie istniał.

W 1976 roku ukrywającemu się Klausowi udało się razem ze swoją dziewczyną przedostać do Berlina Zachodniego, gdzie żył w ukryciu pracując jako technik dźwiękowy w jednym z teatrów. Gerulf Pannach został oskarżony i skazany za „antypaństwową agitację”, a następnie „wykupiony” przez Niemcy Zachodnie, które zapłaciły Niemieckiej Republice Demokratyczne za jego emigrację. W maju 1998 roku zmarł na raka, co przypisano czasowi spędzonemu w celach więziennych Stasi, gdzie promieniowanie było beztrosko wykorzystywane jako metoda śledzenia ruchów osadzonych. To właśnie Pannach był siłą napędową i orędownikiem odejścia od coverów Stonesów i Zeppelinów na rzecz autorskich utworów.

Po upadku Muru Berlińskiego w 1989 roku Klaus Renft powrócił do dawnych Niemiec Wschodnich i zaczął koncertować, ale muzyka straciła dawną wyrazistość. Wydany w 1999 roku album „Als ob nichts gewesen wäre” (Jak gdyby nic się nie stało), brzmiał frustrująco. Potem muzyk zmagał się z problemami zdrowotnymi i nowotworem, który zakończył jego życie w październiku 2006 roku. Pozostawił po sobie partnerkę, Heike Stephan, dwóch synów i dwie córki. W ostatnich miesiącach życia pocieszał się słowami: „Mogę sobie powiedzieć, że wykorzystałem w pełni możliwości jakie miałem. I nie dałem się uwieść, złamać, ani zmanipulować”. Dziś, dwadzieścia lat od jego śmierci, legenda po nim i jego zespole wciąż jest żywa, bo te nigdy nie umierają.

Zaginione ogniwo niemieckiego progresu. SPEKTAKEL (1974)

Jest rok 1974. King Crimson zdążyli już pokazać, że rock może być współczesną klasyczną awangardą. Yes budują swoje wielopiętrowe konstrukcje, Genesis zanurzają się w teatralnym świecie wyobraźni. A tymczasem w Niemczech obok kosmische musik rozwija się zupełnie inna gałąź progresji — bardziej klasyczna, symfoniczna, nastawiona na kompozycję i instrumentalną swobodę. I to właśnie tutaj należy umieścić zespół Spektakel, który powstał w 1969 roku i przez kilka lat rozwijał własny, rozbudowany styl.

Detlef Wiedecke (gitara), Eduard Schicke (perkusja) i Werner Protzner (gitara basowa) byli członkami undergroundowej sceny Oldenburga. Ich wspólną cechą była pasja do spontanicznych improwizacji łącząc hard rock i rock progresywny. Chcąc skupić się na muzyce i komponowaniu znaleźli odosobnioną salę prób na wsi, gdzie mogli odciąć się od miejskiego zgiełku i jamować. Sesje trwały czasem od świtu do zmierzchu. W 1973 roku Wiedecke zamienił gitarę na organy Hammonda, mellotron i syntezator Mooga. Po wielu przesłuchaniach zdecydowali się przyjąć nowego gitarzystę. Wybór padł na Heinza Fröhlinga i w tym rozszerzonym składzie wspólnie z rodzinami przenieśli się do Steenfelde, zamieszkali w domu zwanym „Spektakle-House”, razem ćwiczyli i komponowali. Wyłaniające się pomysły przenosili na koncerty zaczynające się na ogół od coverów, a kończyły długimi improwizacjami trwającymi kilka godzin.

We wrześniu 1974 roku nagrali materiał na płytę, a potem ni stąd, ni zowąd zespół się rozpadł. Taśma została, muzyka czekała na ponowne odkrycie całe dwadzieścia dwa lata. I jeśli dziś mówimy o ukrytych perełkach to ten album powinien być marzeniem każdego miłośnika mało znanego niemieckiego prog rocka.

Front okładki.

Już pierwszy utwór, „The Eternal Question” mówi nam, że nie będzie to łatwa płyta. Piętnaście i pół minuty rockowych kolorów, w którym Spektakel pokazuje swój muzyczny alfabet. Początek jest ostrożny, jakby muzycy dopiero ustawiali scenę. Hammond i mellotron tworzą szerokie tło, gitara Fröhlinga zaczyna kreślić pierwsze linie, a Schicke nie spieszy się z wejściem. I nagle kompozycja nabiera ciężaru. To już nie jest psychodeliczny rock. To progresywny rock w pełnym tego słowa znaczeniu. Słychać tu echa King Crimson, Yes, Genesis. Są nawiązania do floydowskich ambientów. Ale jest też coś innego, bardziej niemieckiego: surowość i zamiłowanie do improwizacji. Detlef Wiedeke jest jednym z głównych architektów tego brzmienia. Hammond i syntezatory pozwalają mu z minuty na minutę zmieniać krajobraz. Raz jesteśmy w kościele. Chwilę później w laboratorium. Za moment na scenie rockowego klubu. A nad tym wszystkim unosi się tytuł: „Wieczne pytanie”. Zamiast odpowiedzi dostajemy muzykę. I głównie o nią chodzi. Całość jest znakomicie kontrolowana i nie popada w przesadę, co budzi szacunek… „Big Boss’ Eyes” rozbrzmiewa jak wczesny Yes. I chociaż nie dorównuje majestatycznemu klasykowi sam w sobie jest potężną progresywną przygodą. Muzyka daje gitarze basowej szansę na zaprezentowanie niskich tonów podkreślonych dźwiękami mellotronu, gitara staje się bardziej zdecydowana, a wybijany przez Schickego rytm zaczyna prowadzić zespół w stronę cięższego rocka. Jego gra jest konstrukcyjna. Buduje napięcie, pozwala muzyce oddychać, a kiedy przychodzi odpowiedni moment otwiera drzwi dla improwizacji. Ogólny ton utworu jest mroczny. Sam tytuł („Wielki Szef patrzy”) mówi właściwie wszystko o jego treści. To opowieść o inwigilacji, kontroli i nacisku przełożonych. Ale Spektakel nie są bierni i odpowiadają. Nie słowem, lecz dźwiękami, a te nie zamierzają być ciche i spokojne. To jeden z tych utworów, w którym słychać, że muzycy mieli za sobą setki godzin wspólnego grania. Każdy wie, kiedy wejść, kiedy się wycofać i kiedy pozwolić pozostałym przejąć narrację. A potem mamy „7 Pounds Tommy”. I tu zaczyna się prawdziwa podróż.

To właśnie ten utwór, najbardziej osobliwy, dłuższy niż otwierający płytę, najlepiej pokazuje czym Spektakel mógłby się stać, gdyby dostał możliwość nagrania kolejnych albumów. „7 Pounds Tommy” to ponad siedemnaście minut progresywnej wielkości. Tematy pojawiają się, znikają i powracają w zmienionych formach tworząc swoistą suitę. Bogate ambienty i sugestywne ozdobniki przebijają się, aby rozwinąć melodyjne motywy, które same w sobie nie są zbyt złożone. Monotonne fragmenty tworzą kakofoniczne tło dla dziwnego zestawu efektów: spadający samolot, biegnący ludzie, kościelny dzwon, tykający zegar, delikatny orgazm kobiecy, płacz noworodka… Mellotron tworzy monumentalne tło, Hammond wypełnia środek, podczas gdy gitara zaczyna od delikatnych fraz, by później stać się bardziej ekspresyjna. Muzyka przyspiesza, innym razem zwalnia, a nawet się zatrzymuje. Najważniejsza jest tu jednak przestrzeń pozostawiona na improwizacje. Cecha tak bardzo charakterystyczna dla tego zespołu. I dlatego to nagranie brzmi jak zapis koncertu mimo, że jest nagraniem studyjnym.

Rozbudowane kompozycje nie zamykały muzyków w sztywnych ramach. Szczególnie podczas występów rozrastały się dzięki długim solowym partiom. Namiastkę ttego dostajemy w bonusie na zakończenie albumu. „No No Not You” to dwudziestominutowy utwór nagrany na żywo na Uniwersytecie w Oldenburgu. Prawdziwa osobliwość. Po rozbudowanym kosmicznym intro z ciężkimi awangardowymi akordami, następuje jazz rockowy jam na spójnej dynamice. I teraz rozumiemy, czym naprawdę był ten zespół. O ile trzy wcześniejsze nagrania studyjne też są rozbudowane, to tutaj muzycy dostają więcej wolnej przestrzeni. I nie szukajmy tu perfekcji. Skupmy się raczej na energii, bo to ten rodzaj grania, który rozumie się dopiero wtedy, gdy wyobrazimy sobie mały klub, wzmacniacze rozkręcone na pełną moc, światła, dym i czterech muzyków, którzy zaczynają grać jeden temat, po czym po kilku minutach przestają wiedzieć, gdzie kończy się jeden, a zaczyna drugi temat. Ale publiczność wie. I reaguje. I tak właśnie powstaje SPEKTAKL.

Klawisze, gitara, bas i perkusja. Trudno o bardziej klasyczny zestaw progresywnego rocka początku lat 70-tych. Czterech ludzi i ogromna przestrzeń. Detlef Wiedeke – to on nadaje grupie najbardziej charakterystyczne kolory. Nie traktuje instrumentów klawiszowych jak dekoracji. Właściwie są one drugim zespołem wewnątrz zespołu. Hainz Fröhling jest gitarzystą o dużej wyobraźni. Nie jest nastawiony wyłącznie na ciężkie riffy. Bywa agresywny, ale równie dobrze potrafi zbudować nastrój pojedynczą frazą. Najbardziej niedocenianym elementem tej układanki jest Werner Protzner. Jego bas nie próbuje kraść pierwszego planu; to dzięki niemu rozbudowane kompozycje nie rozpadają się na luźne epizody. No i Eduard Schicke – człowiek, którego późniejsza kariera potwierdziła, że Spektakel nie był przypadkowym epizodem. Wraz z Fröhlingiem i Gerdem Führsem stworzył później najlepsze trio progresywne w historii Niemiec – Schicke, Führs & Fröhling lepiej znane jako SFF. I chyba tu tkwi paradoks bowiem wielu znawców tematu uważa Spektakel za zaginiony rozdział historii SFF. Nie do końca się z tym zgadzam. Ci czterej muzycy zostawili po sobie ponad godzinę muzyki, która pokazuje, jak szeroko można rozumieć niemiecki rock progresywny. Jeżeli Prof. Wolfff  zaczynał mówić ojczystym językiem, Spektakel był już świadom tego czym jest prog rock. Jego muzyka jest odważniejsza, bardziej rozbudowana, czasem monumentalna i wymagająca cierpliwości, ale właśnie dzięki temu bardzo prawdziwa. Najbardziej fascynuje mnie to, że słuchana w 2026 roku nadal robi wrażenie. Gdyby zespół nie rozpadł się w 1974 roku i nagrał kolejne płyty być może dziś rozmawialibyśmy o nim tak, jak rozmawiamy o najważniejszych progresywnych zespołach z Niemiec tamtej dekady.

I cóż że ze Szwecji. TRETTIOÅRIGA KRIGET; ENSEMBLE NIMBUS; IN THE LABYRINTH…

Szwedzki rock progresywny to nie tylko Anegdoten, Anglagard, Kaipa, Landberg, Par Lindh Project, Samla Mammas Manna… Progresywne zespoły wyrastały i wyrastają tam szybciej niż grzyby po deszczu. I to dobre zespoły. I nie szkodzi, że czasem wieje od nich skandynawskim chłodem – mrożąc żyły rozgrzewa do białości serca i umysły. Niektóre warto sobie przypomnieć, inne być może poznać po raz pierwszy.

TRETTIOÅRIGA KRIGET „Trettioåriga Kriget” (1974).

Trettioåriga Kriget (Wojna Trzydziestoletnia) powstał w 1970 roku w Saltsjöbaden, nadmorskim kurorcie na południowy wschód od Sztokholmu. Wszyscy członkowie zespołu mieli wówczas po siedemnaście lat i wciąż uczęszczali do liceum. Pierwotnie było ich  sześciu, w tym dwóch perkusistów! Po kilku zmianach zostało ich czterech: wokalista, gitarzysta, basista i perkusista. Instrumenty klawiszowe reprezentuje jedynie mellotron, ale obecny tylko w niektórych nagraniach obsługiwany przez… perkusistę. Wokalista (śpiewa oczywiście w ojczystym języku) przypomina chwilami Iana Gillana. Na początku 1974 roku podpisali kontrakt płytowy, a w sierpniu wydali album bez tytułu zawierający sześć kompozycji. Sekcja rytmiczna jest powalająca, zwłaszcza basista, który gra na jak na gitarze prowadzącej. Ja jestem pod wrażeniem gitarzysty solowego: ma potężne, zróżnicowane brzmienie i gra bardzo porywające solówki. Sądzę, że był wielkim fanem Roberta Frippa naśladując jego złożone breaki i misterny bluesowy styl gry. Kompozycje są złożone i często zmieniają tempo. „Kaledoiska Orogenesen” opowiada o powstaniu Gór Kaledońskich i rozpoczyna się od wybuchu gitar. Znajduje się tam cytat z „The Battle Of Epping Forest” Genesis, co jest miłym zaskoczeniem, „Roster ran Minus Till Plus” ma jazzowe tło, a moje ulubione „Mina Löjen” z mellotronem ma dwie znakomite solówki: jedną na gitarze solowej, drugą na basie. Talent muzyczny i oryginalność zespołu zostały należycie docenione we wszystkich recenzjach, a album natychmiast stał się klasykiem. Co więcej, dziś jest uważany za pierwszy szwedzki album progresywnego rocka. Niektórzy twierdzą nawet, że to pierwszy szwedzki album heavy rockowy. Polecam też ich drugą płytę, „Krigssang” z 1976 roku z rozbudowaną 17-minutową suitą przypominającą Yes.

ENSEMBLE NIMBUS „Key Figures” (1994)

Można powiedzieć, że Ensemble Nimbus to nowa grupa Hasse Bruniussona, byłego perkusisty legendarnej formacji Samla Mammas Manna, aczkolwiek człowiekiem odpowiedzialnym za wszystkie kompozycje był gitarzysta/basista Håkan Almkvist. Instrumenty klawiszowe powierzono pieczy innemu znanemu muzykowi, Stefanowi Carlssonowi. „Key  Figures” to ich debiutancka płyta, na której połączono elementy szwedzkiej awangardy (Samla, Kultivator) z partiami gitary w stylu Roberta Frippa potrafiącymi rozwalić mózg swoimi zabójczymi liniami, oraz nietypowymi dla rocka brzmieniami klarnetu (Lars Björk) i skrzypiec (Kirk Chilton). Efekt jest piorunujący! Ale, żeby być uczciwym, ostrzegam – to nie jest pozycja dla każdego. Szczególnie dla kogoś, kto gustuje w ładnych melodiach i nieskomplikowanych rytmach. Natomiast tym, którym nie obca jest rockowa awangarda gorąco ją polecam, bo pomimo pewnego dziwactwa i złożoności jest to świetna zabawa!

IN THE LABYRINTH „The Garden Of Mysteries” (1996)

Całkiem oryginalna, nawet jak na Szwecję, czteroosobowa grupa proponująca fascynujące połączenie muzyki progresywnej z elementami etnicznymi, głównie orientalnymi. Kwartet powstał w 1980 roku w Sztokholmie jako Aladdin’s Latner i zmienił ją dopiero trzynaście lat później. Szkoda, bo to była ładna nazwa. „The Garden…” był ich debiutem i został nagrany z iście symfonicznym rozmachem. Instrumentarium, licząc w to także te egzotyczne, strunowe i perkusyjne jest tak bogate, że przyprawia o zawrót głowy. Nie mniej główną rolę spełniają tu klawisze (głównie mellotron) i samplery. Album oferuje całą gamę klimatów i cudownych melodii. Jest medytacyjny i tajemniczy. To muzyczna podróż przez baśniowe krainy niemal z całego świata: Afryki, Arabii, Skandynawii, Egiptu, Bałkanów, Turcji… z naciskiem na piękno, ale także na pustkę. Porównania do Dead Can Dance i płyt Petera Gabriela ze wskazaniem na „Passion” nasuwają się same. Kontynuacją „The Garden…” miał być następny album roboczo zatytułowany „Lord Of The Mushrooms”, ale macierzysta wytwórnia zespołu, APM (Ad Perpetuam Memoriam) zbankrutowała i nic z tego nie wyszło. Wspaniały krążek, który gorąco polecam!

ATLAS „Bla Vardag” (1979)

Założony w Malmö kwintet Atlas powstał w tym samym czasie co Kaipa. Tyle, że Kaipa zyskał światową sławę głównie dzięki niestrudzonemu Royne Stoltowi, zaś Atlas wciąż pozostaje nieznany szerokiemu gronu fanów progresywnego rocka. Pięcioosobowy skład stworzony był przez gitarzystę, sekcję rytmiczną i dwóch klawiszowców grających w różnych stylach. Jeden przypomina Ricka Wakemana, drugi Tony Banksa. Podobieństw do klasycznego okresu Yes i Genesis jest więcej; słychać też echa wczesnego Camel. Muzyka na „Bla Vardag” zawierająca pięć utworów jest wyłącznie instrumentalna i opiera się na kontraście między błyskotliwymi partiami instrumentalnymi, a spokojnymi, romantycznymi fragmentami. Muzycy nie walczą między sobą na wirtuozerskie popisy i solówki by przyciągnąć uwagę słuchacza, więc płytę od początku do końca słucha się bardzo miło. Łagodny, zrelaksowany progresywny styl pierwszych trzech nagrań fajnie współbrzmi z dwoma ostatnimi utworami utrzymanymi w jazzowym klimacie. Zastanawiające, że północna melancholia, tak charakterystyczna dla większości skandynawskich zespołów, jest tu zupełnie nieobecna. Podobnie jak dramatyczny ton, który często kojarzy się z symfonicznymi neo-progresywnymi zespołami przełomu lat 70/80. Album zasługuje na odkrycie. Warto go poszukać.

RITUAL „Ritual” (1995)

W czasach, gdy Musea wydawała płyty z progresywnym rockiem starałem się być na bieżąco z jej ofertą, ale Ritual uszedł wtedy mojej uwadze. W 2004 roku PSV wznowiło zremasterowany debiut, więc skorzystałem z okazji i teraz stoi na półce. Wtedy, w 1995 roku, zespół różnił się od szwedzkiej rockowej sceny przykuwając uwagę różnorodnością oferowanych brzmień i instrumentów (skrzypce, mandolina, buzuki), oraz pięknymi wokalami. Pomimo pewnych nawiązań do Steve’a Howe’a i Yes, oraz rodzimej muzyki ludowej zespół posiadał silną osobowość. Nowatorskie podejście, połamane rytmy, wyjątkowe wyczucie melodii czynią tę płytę wyjątkową. I co ważne, w 2026 roku jest tak samo świeża jak w roku wydania. Moim ulubionym utworem jest  „Solitary Man”, który wysoko zawiesił poprzeczkę. Jest tam piękny instrumentalny break, a także fajne organowe solo. Polecam też późniejsze albumy, szczególnie „The Hemulic Voluntary Band” (2007) inspirowany serią książek o Muminkach i „The Story Of Mr. Bogd, Part 1” (2024).

MASQUE „Flesh That Understand” (1991)

Kolejna pozycja z katalogu Musea. Ten zespół założony w 1989 roku w Göteborgu wydał dwie płyty. „Flesh…” był ich debiutem i zawiera mnóstwo interesujących oryginalnych pomysłów. Uwagę zwraca bardzo bogate i zróżnicowane brzmienie z dużą ilością klawiszy i przesterowanych gitar. Piękno melodii, świetne partie wokalne (w dwóch nagraniach gościnnie zaśpiewała Jenny Berggren, potem w Ace Of Base) i akustyczne brzmienie przywodzą na myśl neo-progresywne zespoły jak Jadis, All About Eve, Enchant i Saga. Mój faworyt to ostatni, najdłuższy, 14-mnutowy „Of Lesser Dogs”, w którym wszyscy muzycy wykonali świetną robotę. Miłośnicy odrodzonego gatunku znajdą wiele powodów, by tę płytę polubić. Mimo melodyjnego nastawienia można polecić go także fanom bardziej skomplikowanych stylów.

RAVANA „Common Daze” (1996)

Ktoś powiedział, że ten zespół to progresywna Nirvana stworzona po samobójczej śmierci Curta Cobaina. Zespół co prawda pochodzi z sąsiedniej Norwegii, ale nie mogłem się oprzeć, by go tu nie „wkleić”. Pewnie dlatego, że stylistycznie pasuje do Anglagard, Landberk i mojego ukochanego Anegdoten – instrumentalne intro w „Good Grief” z partią wiolonczeli przypomina mi jako żywo wstęp do „Vemod”. Wiele w tej muzyce kontrolowanego chaosu, dysonansów i mrocznych klimatów. Harmonie wokalne przywołują ducha Gentle Giant, a użycie mellotronu King Crimson. Potężna mikstura trzyma całość w napięciu przez cały czas. Ostre jak brzytwa tnące gitary bezlitośnie wdzierają się w tematy ustępując miejsca jazzowym solówkom elektrycznego fortepianu i dość gniewnemu wokaliście, który tak jak lider Nirvany z piekielną determinacją wykrzykuje teksty. Mam tę płytę z czasów, gdy taka muzyka mnie rajcowała. I choć dziś z tej muzyki wyrosłem, to od czasu do czasu wracam do tej płyty i to z przyjemnością.

COMPLEX – mała saga zespołu z Blackpool część druga (1971-76)

„Jeśli ten zespół ci się nie spodobał prawdopodobnie twoje uczucia, emocje młodości i soki życia zostały z ciebie wyciśnięte. O ile w ogóle je miałeś.” („Record Collector” – fragment recenzji).

Gdyby ktoś w 1971 roku powiedział członkom Complex, że ich pierwsza płyta za pięćdziesiąt lat będzie przedmiotem kolekcjonerskich polowań, osiągając w 2025 roku cenę czternastu tysięcy dolarów(!) uznaliby go za szaleńca. Gdyby dodał, że druga będzie równie rzadka, a trzecia nigdy się nie ukaże — zapewne popukaliby się palcem w czoło, lub… wzruszyli ramionami. Mieli inny, skromniejszy plan. Nie marzył im się Londyn, Abbey Road, wielka wytwórnia płytowa. Oni chcieli jedynie przebić się przez mur obojętności. I właśnie dlatego jego historia jest tak bardzo frapująca.

Pierwszy album nagrany w listopadzie 1970 roku pierwotnie miał być wizytówką zespołu dla potencjalnych wytwórni. Katastrofa dystrybucyjna zmiażdżyła ich marzenia jak walec drogowy, który właśnie przejechał dżdżownicę. I tutaj zaczyna się legenda, którą warto na chwilę odłożyć na bok. Bo „Complex” to przede wszystkim bardzo dobra, niezwykle osobliwa płyta. Nie jest perfekcyjna. Nie miała prawa taka być. Miała coś innego. Coś, czego często brakuje bardziej profesjonalnym nagraniom: poczucie odkrywania muzyki w trakcie jej tworzenia. Steve Coe na organach i elektrycznym pianie, Brian Lee na gitarach, Lance Fogg na basie i Tony Shakespeare za perkusją i mikrofonem stworzyli muzykę stojącą na granicy kilku światów takich jak psychodelia, pop, beat, zalążki progresji, hard rock. I mieli trochę tej cudownej brytyjskiej dziwności, której nie da się podrobić.

Zespół  i ichy van „Complex Transport Authority”

Niezrażeni niepowodzeniem wracają do nagrywania. Materiał drugiego albumu, „The Way We Feel”, powstaje w czerwcu i lipcu 1971 roku. Tym razem zamienili domowe studio w jadalni na pomieszczenie nad pubem The Plough w małej wiosce Freckleton, siedemnaście kilometrów od Blackpool. Warunki podobne jak wcześniej; własna produkcja, samofinansowanie, praca na marginesie możliwości amatorskiego sprzętu. Miesiąc później płytę wydaje Deroy i po raz kolejny w nakładzie dziewięćdziesięciu dziewięciu egzemplarzy. Tym razem dystrybucją zajęli sami radośnie nazywając ją „Complex Transport Authority”. W praktyce był to van Reliant, który stanowił całą logistyczną sieć dystrybucyjną. Patrząc na zdjęcie trudno się jemu oprzeć. Czterech muzyków w ledwo nadającym się do jazdy samochodem dostarcza psychodeliczne egzemplarze swojego albumu do klubów i sklepów płytowych na wybrzeżu Lancashire przekonanych o wartości swojej muzyki całkowicie nieporuszonych komercyjną obojętnością jaka ich powitała.

Front okładki.

Jedna rzecz jaka nasuwa się słuchając „The Way We Feel” jest taka, że Complex stał się lepszym zespołem. Nie bardziej komercyjnym. Nie bardziej „modnym”. Po prostu lepiej rozumiejącym własną muzykę. I to słychać od pierwszych sekund „Every Time I Hear That Song”. A zaraz po tym nadchodzi melancholia za sprawą „Am I”; elektryczne piano, głos Shakespeare’a, spokojniejsza przestrzeń. To jeden z najładniejszych momentów albumu, do którego warto wracać. Psychodelię połączoną z bardziej rytmicznym, niemal jazzowym podejściem odnajdziemy w „We Don’t Exist”. Widać, że muzycy zaczynają wychodzić poza własne ograniczenia. Na krótko, bo „Lemon Pee Fair” to znów psychodeliczny pop, ale bardziej dojrzały niż na debiucie. Tytułowe „The Way We Feel” okazuje się być manifestem zespołu. Melodyjny, jasny, trochę pogodny. Ale pod tą pogodą nadal znajduje się ta charakterystyczna melancholia – ich znak rozpoznawczy. Z kolei „Moving Moor” uważam za jeden z ciekawszych  momentów. Organy tworzą majestatyczną przestrzeń przywodząc na myśl Procol Harum, choć Complex pozostają zdecydowanie bardziej psychodeliczni. Jest jeszcze „Jeananette” -elektryczne pianino, pogłosowy wokal, prawie ballada. I piękna demonstracja tego, jak Coe potrafił zmienić charakter całego zespołu jednym instrumentem. I na koniec „If You Are My Love”. Siedem minut muzyki, która pokazuje, czym Complex mogli się stać. Ciężka gitara Briana Lee. Organy. Rytm. Rozwijająca się kompozycja i niemal hard rockowy finał. I kiedy płyta się kończy, pojawia się ta sama myśl: „Oni naprawdę byli gotowi”.

Płyta spotkała się z pozytywnym odbiorem w prasie branżowej, co dowodziło, że ci, którzy ją usłyszeli docenili jakość zespołu. Sukces komercyjny był jednak poza zasięgiem.

Tył oryginalnej okładki.

I tu historia robi nieoczekiwany zwrot. Steve Coe odchodzi, przyjmuje posadę nauczyciela w college’u. Complex traci nie tylko klawiszowca, lecz także jednego z głównych dostarczycieli materiału. Jego miejsce zajmuje Mike Proctor, pianista z klasycznym przygotowaniem wcześniej związany z lokalnym zespołem Innocent Child. Proctor przynosi ze sobą zupełnie inne fascynacje: Yes, Jethro Tull, progresywny rock, cięższe brzmienie… I naraz Complex stoją przed nowymi drzwiami. Tym razem otwierają je z buta.

Jest marzec 1972 roku, Radio Blackburn. Zespół nagrywa pięć utworów na 10-calowym acetacie. Miała to być podstawa trzeciego albumu, który nigdy nie ujrzał światła dziennego. I tu zaczyna się najbardziej fascynujący fragment całej opowieści. Sesje ujawniają pewne aspekty wykraczające poza ich niedokończony status. Wśród nagranego materiału znalazł się cover „Shaft” Isaaca Hayesa, który przekładają na swój język, oraz klasyk Redbone, „The Witch Queen Of New Orleans” nadając mu progresywny charakter. Wybory te świadczą, że muzycy usilnie poszukują nowych terytoriów i gotowi są wyjść poza ramy psychodelicznego progu, który zdefiniował ich dwa pierwsze albumy. Acetat zaczyna się od „No Title (We Don’t Know Yet”). Już sam tytuł jest cudowny. Jakby sami nie wiedzieli dokąd zmierzają. Osiem minut, ciężka gitara, rozbudowana forma, przestrzeń. To już nie jest psychodeliczny pop, to rock progresywny. „To Make You See Me” jest cięższy, riff staje się ważny, kompozycja ma więcej dramaturgii. Oni już nie brzmią jak zespół próbujący dostać się na radiową listę przebojów – brzmią jak grupa, która chce zbudować własny świat na własnych warunkach. I kolejna niespodzianka, „By The Time I Get To Phoenix”. W oryginale to piosenka country, którą najpopularniejszą wersję nagrał Glenn Campbell w 1967 roku. Przepuszczona przez filtr zespołu Complex nabrała totalnie innego charakteru. I nie chodzi tu o melodię, a o jej oniryczną atmosferę, która ją kompletnie zmieniła.

Kiedy słucha się tych pięciu nagrań słyszymy, że to już nie jest ten Copmplex jaki znamy. Te dwadzieścia pięć minut będące zalążkiem trzeciego albumu są czymś więcej niż „niewydaną płytą”. To muzyczny ślad na drodze, którego nie zdążyli przejść. Mimo to Complex przetrwał i próbował dalej, aż nadszedł rok 1976, gdzie wreszcie trafili do Pye Records. I tu pojawia się gorzka ironia. Zespół podjął ostatnią próbę wejścia do mainstreemu. Nagrywa materiał, z którego wykluwa się „Who Got The Love” – jedyny, oficjalnie dystrybuowany singiel wydany w kwietniu. I nagle słuchamy zupełnie innego zespołu. To już nie jest „Witch’s Spell”. Nie jest to „If You Are My Love”, ani też „No Title”. Brakuje organicznych organów, domowej atmosfery, mrocznej psychodelii. Jest za to funk, pop, soul i disco. Co więcej, utwór nie został napisany przez zespół. Autorem był ich menedżer Johnny Burton. Cóż, świat się zmienił, a wraz z nim zmienił się Complex. Psychodelia ustąpiła miejsca hard rockowi, progowi, glamowi, soulowi, funkowi, a chwilę później punkowi. I tutaj pojawia się najbardziej ironiczny moment całej historii. Zespół, który kilka lat wcześniej sam finansował płytę wytłoczoną w nakładzie niecałych stu egzemplarzy, wreszcie trafia do dużej wytwórni i… dostaje piosenkę, która brzmi jak próba dogonienia rynku.

Nieco lepiej wygląda strona „B” singla. „She Turns Me On” jest odrobinę ciekawszy, ma więcej melodii, jest łagodniejszy, bardziej pop rockowy, ale nadal wyraźnie odległy od zespołu sprzed sześciu lat. Słychać, że próbują znaleźć kompromis między własną muzyką a oczekiwaniami wytwórni. Z perspektywy czasu wygląda to tak, jakby zespół przez sześć lat wspinał się po schodach, a kiedy wreszcie znalazł się na ostatnim stopniu, okazało się, że dalej nie ma już nic. A może problem polegał na tym, że oni mieli już swój własny język tyle, że nikt już tym językiem nie chciał mówić..?

W 1978 roku Complex przekształcił się Yo-Yo przejmując wizualny i dźwiękowy język punk rocka. Dokumentem tej epoki jest „Dial 999”, napięty nerwowy utwór i najostrzejsze odejście od wcześniejszego brzmienia. Punkowa energia przefiltrowana przez muzyczną inteligencję, która zawsze ich wyróżniała. Yo-Yo rozpadło się po ostatnim występie w Wigilię 1978 roku – zakończenie w filmowym stylu dla zespołu, którego cała historia zdawała się być teatralna.

Jego rehabilitacja nastąpiła wiele lat później. Najpierw, na początku lat 90-tych, były to szeptanki kolekcjonerów, potem pojawił się na eBayu oryginalny egzemplarz debiutanckiej płyty sprzedany w 2002 roku za sześć tysięcy dolarów, co dało początek systematycznie rosnących z roku na rok cen. Na szczęście pojawiły się dużo tańsze reedycje. Pierwsza, na CD (1998), zawierała dwa pierwsze albumy z dodatkowymi utworami wydane przez Woodhill – niezbędnik dla kolekcjonerów. Osobiście polecam też coś, co sam również mam: „Live For The Minute: The Complex Anthology” – trzypłytowy box z 2020 roku, a w nim zremasterowane oba albumy, oraz sesje z 1972 roku. Tak więc dziś swobodnie możemy zrobić coś czego publiczność w Blackpool  wtedy nie mogła: postawić obok siebie wszystkie te nagrania i prześledzić całą drogę zespołu od początku do końca. I wtedy ten skromny zespół przestaje być postrzegany przez pryzmat „legendarnej płyty w 99 egzemplarzach”, a staje się opowieścią, małą sagą, o niespełnionej karierze. A tych jak wiemy w brytyjskim undergroundzie nie brakuje.

COMPLEX – mała saga zespołu z Blackpool część pierwsza (1968-1970).

„Są zespoły, które nagrywają płytę, aby rozpocząć karierę. Są też takie, które nagrywają swoją muzykę ponieważ wiedzą, że jeśli tego nie zrobią, nikt nigdy się nie dowie, że istniały” (John Peel, BBC Radio1)

Wielka Brytania, przełom lat 60/70. Większa część Anglii pochłonięta była sejsmicznym przewrotem kulturowym. Londyn był w psychodelicznym zenicie, ale do drzwi pukał już progresywny rock. W piwnicach od Bristolu po Birmingham wciąż fermentował underground, a Canterbury zaczynało mówić własnym językiem. Na prowincji setki muzyków próbowało znaleźć swoje pięć minut, zaś wietrzne wybrzeże Lancashire po cichu inkubowało coś zupełnie osobliwego. Czwórka nastolatków z Blackpool napędzana młodzieńczą obsesją i pożyczonym wzmacniaczem tworzyła jeden z najrzadszych, najbardziej pożądanych i najbardziej autentycznie fascynujących artefaktów w całym kanonie brytyjskiego rocka psychodelicznego. Nie poprzez promocję dużej wytwórni, nie przez sesję u Johna Peela, ale rzez splot przypadków, katastrofalny błąd drukarski i prawo podatkowe. Rezultatem był album wydany w nakładzie dziewięćdziesięciu dziewięciu egzemplarzy, z których większość została zniszczona, wyrzucona, lub wykorzystana na podstawki pod doniczki. Nie, to nie żart! Gdyby ci ludzie wiedzieli, że dziś dobrze zachowane egzemplarze na płytowych giełdach osiągają cenę kilku tysięcy funtów trzymaliby je w bankowych depozytach. Magazyn „Record Collector” umieścił go na szóstym miejscu w swoim rankingu „Najrzadszych płyt wszech czasów.” A wszystko zaczęło się w jadalni domu przy St. Annes Road East 107 właśnie tam, w Blackpool.

Mama-menedżer (druga z lewej) i zespół Complex.

Historia Complex oficjalnie zaczyna się w 1968 roku w otoczeniu nadmorskiego kurortu znanego bardziej z plaży, z oświetlonych pasaży niż z muzyki progresywnej. Początek działalności spędzili grając w lokalnych klubach poszukując brzmienia, które wyniosłoby ich ponad hałas. Decydujący punkt zwrotny nastąpił dwa lata później kiedy do Briana Lee (g, voc), Tony’ego Shakespeara (dr) i Lance’a Fogga (bg) doszedł Steve Coe (org) przynosząc ze sobą inną  architekturę muzyczną. To on pchnął brzmienie zespołu w stronę tego, co dziś nazywamy proto progresywną psychodelią, a jego Hammond stał się harmonicznym kręgosłupem wokół którego wszystko się kręciło. Decyzja o nagraniu płyty wyszła od pani Lee, matki Briana i tymczasowej menedżerki. Jej logika była prosta: zespół potrzebował fizycznego demo, aby wysłać je do agentów, kierowników sal koncertowych i wytwórni płytowych. Bez niego wciąż byli zespołem-widmo. Ojciec Briana zgodził się wesprzeć przedsięwzięcie pod warunkiem, że chłopaki zajmą się wszystkim sami. Niestety, brak pieniędzy nie pozwalał na wynajęcie profesjonalnego studia. Problem rozwiązali przekształcając domową jadalnię w przestrzeń do nagrywania. Rodzinne meble przesunięto w jedno miejsce, na ścianach zawisły ciężkie zasłony i koce. Pomieszczenie, w którym w listopadzie 1970 roku nagrali materiał na płytę nazwali – z całym szacunkiem do tego miejsca – „107 Studio”. Sesje z zaprzyjaźnionym dźwiękowcem Grahamem Atkinsonem uchwyciły coś, co droższe pomieszczenia mogły wygładzić: surowość, staranność, jakość – cechy, które później kolekcjonerzy uznali za najbardziej fascynujące. Według wszelkich profesjonalnych standardów nagrania były niedoskonałe, ale na swój sposób atrakcyjne.

Aby uniknąć podatku od zakupu (Purchase Tax) złożyli w Edynburgu zamówienie na wspomniane dziewięćdziesiąt dziewięć sztuk. Dziś ta liczba brzmi jak magiczne zaklęcie. I właśnie z takich przypadków rodzą się legendy. Ale to, co nastąpiło potem było okrutną lekcją ignorancji i niedbalstwa ze strony branży przemysłowej. Kiedy płyty wróciły ze Szkocji ich jakość była, delikatnie mówiąc, fatalna. Szum, trzaski, falowanie dźwięku – wszystko to przyćmiło całą muzykę. A że nieszczęścia chodzą parami nastąpiła kolejna katastrofa, tym razem wizualna. Z powodu błędu produkcyjnego okładka została źle przycięta i płyta wchodziła jedynie do połowy. Nie mogąc pozwolić sobie na kolejny druk pakowali płyty i niedopasowane okładki w białe koperty tworząc konfigurację, która teraz jest tak obsesyjnie pożądana. Część kopii wysłano pocztą do producentów, menedżerów i wytwórni płytowych w całej Wielkiej Brytanii. Bez odzewu. Inne sprzedawano na koncertach za jednego funta. Do dziś zachowało się ledwie kilka sztuk, co wyjaśnia owe rekordowe ceny.

Traktowanie ich muzyki jako kolekcjonerskiej anegdoty byłoby niesprawiedliwe. To prawdziwie niezwykły album, zwłaszcza biorąc pod uwagę warunki w jakich powstał. Jest płytą stojącą na granicy. Z jednej strony wciąż słychać psychodelię drugiej połowy lat sześćdziesiątych: organy, fuzz, pogłosy, melodie o lekko baśniowym charakterze, psychodeliczne harmonie wokalne. Z drugiej, pojawiają się zalążki tego, co za chwilę będzie określane mianem progressive rock. Ale Complex nie jest jeszcze zespołem progresywnym. To raczej psychodeliczny pop, który spogląda w stronę prog rocka, nie wiedząc jeszcze, że ten kierunek za chwilę stanie się jednym z najważniejszych nurtów dekady. I właśnie dlatego ta muzyka jest tak fascynująca. Brzmi trochę tak, jakby ktoś w 1970 roku próbował odtworzyć świat lat 1967/68, ale już z wiedzą o tym, co wydarzy się za chwilę. „Funny Feeling” ma w sobie coś z bubblegum popu, ale pod tą słoneczną powierzchnią czai się charakterystyczna dla nich melancholia. Melodia jest chwytliwa, niemal niewinnie radosna, a jednak sposób prowadzenia harmonii i wokalu sugeruje, że pod powierzchnią znajduje się coś więcej. Tytuł „Message From The Year 2000” brzmi bardzo futurystycznie, ale muzyka korzeniami mocno tkwi w psychodelii. Taka trochę utopia oglądana przez różowe okulary, bo jest tu dziecięca melodyjność i lekko surrealistyczna atmosfera. Zresztą zespół często stwarza wrażenie, że za prostą piosenką znajduje się drugi, ukryty świat. W „Green-eyed Lucy” gitara Lee zaczyna mieć większe znaczenie, a organy Coe’a tworzą charakterystyczne tło. To nie jest agresywna psychodelia. Ona jest mglista, zwiewna, trochę senna… A potem pojawia się „Witch Spell” i wszystko się zmienia. Bez wątpienia centralny punkt płyty i jeden z najciemniejszych jej fragmentów. Jeżeli „Funny Feeling” było światłem dnia, „Witch’s Spell” jest pierwszą godziną po zachodzie. Pojawia się element, który sprawił, że po latach krytycy zaczęli patrzeć na Comlex nie jak na ciekawostkę, lecz jak na autentyczny kawałek brytyjskiej psychodelii.

Święty Graal z Blackpool.

„Nowegian Wood” to powrót do bardziej melodyjnego świata. Delikatniejszy, ale nie pozbawiony dziwnego, lekko odrealnionego charakteru. Tuż po nim dostajemy jeden z najdłuższych i najciekawszych utworów na płycie, „Self-Declaration”. I teraz zaczynamy rozumieć dokąd zespół mógł zmierzać gdyby otrzymał szansę. Kompozycja rozwija się wolniej, pozwala instrumentom oddychać. Organy stają się drugim głosem, a gitara przestaje być wyłącznie akompaniamentem. To już proto prog. Jeszcze nie w pełni uformowany, ale wyraźnie obecny. Z kolei „Images Blue” to piękna, melancholijna miniatura, której tytuł idealnie pasuje do muzyki. Mamy tu ten rodzaj utworu, który nie opowiada historii wprost. Raczej przywołuje wspomnienie czegoś, czego czasami nie potrafimy nazwać. Tytuł kolejnego nagrania, „Storm On Way” mówi wszystko. Nadchodzi burza. Muzyka robi się cięższa, bardziej napięta. Gitara i organy zaczynają ze sobą rozmawiać, rytm nabiera większego ciężaru. Słychać, że pod powierzchnią psycho-popu kryje się rockowy zespół z ambicjami… „Mademoiselle Jackie” i znów zmiana nastroju. Lekkość, melodia, trochę teatralności. Complex byli dziwnie niedzisiejsi nawet w momencie nagrywania płyty. Ale właśnie dzięki temu wciąż brzmią interesująco… „Live For The Minute” i finał. Najbardziej rockowy moment całej płyty. Gitara Lee wychodzi na pierwszy plan, sekcja rytmiczna jest znacznie mocniejsza, a organy nadają całości charakterystyczny progresywny rozmach. Aranżacja wokalna jest zaskakująco wyrafinowana jak na album własnej produkcji; harmonie wokalne przeplatają się z precyzją co świadczy o wielu długich próbach. To utwór, który nagradza cierpliwość: to co początkowo wydaje się prostym psycho-popem stopniowo odsłania pokłady kompozycyjnego zamysłu. Pokazuje potencjał zespołu. I być może właśnie dlatego pozostawia pewien niedosyt, bo słuchając go zastanawiam, co by było gdyby wtedy ktoś podpisał z nimi kontrakt?

Na całym albumie teksty Coe’a pisane do spółki z Bobem Mitchelem, nieformalnym piątym członkiem zespołu, operują na terytorium psychodelicznej introspekcji i łagodnego, kosmicznego niepokoju. Nie jest to poezja najwyższych lotów, ale znakomicie dobrana do muzycznego nastroju wynosi materiał ponad przeciętność epoki. Przez cały album przewija się atmosfera czegoś, co nazwałbym ulotnością. Complex nie zmienili historii rocka, nie stworzyli gatunku, ale stworzyli płytę, która przetrwała własną epokę. Płytę, która jest jak znaleziony na strychu zakurzony rodzinny album z czarno-białymi zdjęciami. Nie wszystkie są perfekcyjne. Niektóre prześwietlone, inne zamazane. Ale kiedy zaczynamy je oglądać, nagle pojawia się coś, czego nie można kupić za żadne pieniądze: prawdziwy czas, prawdziwych ludzi i prawdziwe emocje.

Niezrażeni katastrofą dystrybucyjną debiutu zespół powrócił do studia w sierpniu 1971 roku, aby nagrać drugą płytę, „The Way We Feel”. Ale o tym w części drugiej.

Gdy niemiecki rock zaczął mówić własnym głosem. PROF. WOLFFF (1972)

Krótko istniejący zespół, jedna płyta, niemiecki underground początku lat 70-tych, organy, ciężkie gitary, nietuzinkowe teksty, a do tego historia z cyklu „zniknęli, zanim zdążyli zaistnieć”. Tak w  największym skrócie wygląda historia kwintetu Prof. Wolfff z Ulm.

Grupa powstała w 1971 roku, a jej skład tworzyli Klaus-Peter Schweizer (śpiew, gitara), Rolf-Michael Schickle (organy, śpiew), Friedrich „Fritz” Herrmann (gitara, harmonijka, śpiew), Detlev „Mondo” Zech (bas) i Michael Sametinger (perkusja). Nie do końca wiadomo skąd wzięła się jej tajemnicza nazwa. Jedna z legend głosi, że siedząc w kawiarni natarczywie przyglądał im się starszy pan o dziwnej fizjonomii, w czarnym, długim płaszczu i cylindrze na głowie. Kiedy szeptem spytali kelnerkę kim jest ów gość ta odpowiedziała: „No jak to kto..? To profesor Wolf!” Uzgodnili, że to doskonała nazwa dla zespołu, ale by nie łączyć go z prawdziwą osobą w nazwisku potroili literę „f”. Jesienią tego samego roku weszli do Jankowsky Studio w Stuttgarcie. Producentem płyty został Jonas Porst, związany wcześniej z zespołem Ihre Kinder. Nagrania ukończono w październiku, zespół wystąpił na żywo w niemieckiej telewizji, a kiedy w maju płyta trafiła do sklepów Prof. Wolfff już nie istniał. I ta chronologia nadaje płycie szczególny posmak. Słuchamy właściwie pożegnalnego dokumentu zespołu, który jeszcze nie wiedział, że nagrał swój testament.

Nie znajdziemy tu długich, hipnotycznych podróży w rodzaju Amon Düül II, ani eksperymentów brzmieniowych, które za chwilę miały stać się znakiem rozpoznawczym niemieckiej awangardy. Ich świat wyrastał raczej z ciężkiego progresywnego rocka, psychodelii, bluesa, jazzu i klasycyzującego rocka organowego na bazie ciężkich gitar połączonych z Hammondem. Warto zwrócić uwagę na coś jeszcze. Prof. Wolfff należał do pierwszych niemieckich zespołów progresywnych, które konsekwentnie wykorzystywały rodzimy język do tworzenia społecznie zaangażowanych tekstów. Chodziło o to, aby młodzi odbiorcy mogli je w pełni zrozumieć. Poza tym nadaje on kompozycjom zupełnie inną temperaturę. Jest w nich coś niepokojącego, surowego, chwilami ponurego. To rock, który nie chce być li tylko muzyką. On coś przekazuje.

Na otwarcie dostajemy „Hetzjagd”,  potężny i dramatycznie rozwijający się rocker, który eksploduje baterią organów. To dziesięć minut muzycznej pogoni, która zaskakująco szybko mija. Tekst opisuje myśliwskie polowanie: jest świt, są psy, konie, naganiacze. Jest zwierzyna i pościg… Scena jak z ponurego filmu. Wszystko zmierza do finału, w którym myśliwi patrzą na martwe zwierzęta i zachwycają się własnym sukcesem. Najbardziej gorzki jest ostatni moment, w którym zainteresowanie koniem i jego ceną okazuje się ważniejsze niż los ofiar. Muzyka doskonale podkreśla tę cyniczną mechanikę. Hammond Rolfa Schickle’a wypełniający niemal każdą sekundę pracuje jak ciężki silnik, gitara Herrmanna dodaje utworowi drapieżności, a sekcja rytmiczna pcha całość naprzód. Dodatkowo wzmocnione jest to stanowczym, chropawym i charyzmatycznym wokalem Schweitzera. To nie jest jeszcze późniejszy monumentalny prog rock; wszystko pozostaje dość surowe, miejscami niemal garażowe. I dlatego to działa. Bo „Hetzjagd” nie jest elegancką kompozycją progresywną. Jest brudnym, ciężkim marszem, w którym psychodelia spotyka bluesa, a blues protest song. Po tej brutalności pojawia się bardziej refleksyjny „Hans Im Glück”. Tytułowy Hans jest człowiekiem, który nie może już wytrzymać własnego życia. Ucieka. Jego celem staje się autostrada, symbol podróży, a w zasadzie ucieczki. W pewnym momencie pada najważniejsze słowo całej płyty: Freiheit. Wolność. I już wiadomo jaki jest cel tej podróży. Muzycznie jest tu więcej przestrzeni. Organy nie są już ciężkim fundamentem. Pełnią raczej funkcję narracyjną. Gitary są bardziej melancholijne, a rytm przypomina idącego przed siebie człowieka bez pewności dokąd zmierza. Nasz bohater nie ucieka do czegoś. On ucieka od czegoś, a to zasadnicza różnica. W sumie bardzo niemiecki w nastroju utwór. Trochę romantyczny, trochę ponury… Najkrótszy na płycie „Mißverständnis” jest w zasadzie małą rockową przypowieścią o przemocy, polityce i mechanizmie, w którym człowiek zostaje sprowadzony do roli trybiku wyłamującego się z powszechnej etykiety. Tekst zaczyna się od sceny religijnej. Na ulicach nowoczesnego niemieckiego miasta pojawia się Chrystus głoszący miłość. Napiętnowany jako „komunista” zostaje zabity na oczach tłumu. Muzycy ujawnią tu jedną ze swych najlepszych zalet. Nie śpiewają o polityce jak publicyści. Śpiewają o niej jak ludzie, którzy patrzą na rzeczywistość i próbują zrozumieć, dlaczego przemoc tak łatwo można usprawiedliwić jednym słowem. Muzycznie jest bardziej zwarty, nerwowy, poszarpany. Cztery minuty, po których zostaje nieprzyjemny smak. Ale tak miało być.

Po społecznej agresji poprzednika przychodzi coś bardziej intymnego. „Das Zimmer” to moment, w którym wielka polityczna rzeczywistość nagle zostaje zamknięta w małej przestrzeni. I muzyka robi dokładnie to samo. Zamiast szerokiego, ciężkiego rockowego pejzażu dostajemy kompozycję bardziej skupioną, kameralną. Hammond pozostaje ważnym elementem, ale nie dominuje tak bezwzględnie jak w „Hetzjagd”. Jest tutaj coś z psychodelicznego rocka przełomu lat 60/70, ale także pewna germańska melancholia podkreślona akustycznymi gitarami i mglistym wokalem. Tytułowe pomieszczenie staje się metaforą. Można zamknąć drzwi przed światem, ale nie można zamknąć ich przed własnymi myślami. I wtedy pojawia się finał. I to jaki!

Jeżeli ktoś chciałby jednym utworem wyjaśnić, dlaczego Prof. Wolfff są tak wysoko cenieni przez kolekcjonerów niemieckiego undergroundu, „Weh’ Uns” byłby znakomitym kandydatem. Tutaj zespół puszcza hamulce. Gitara i Hammond zaczynają ze sobą rozmawiać, a chwilami nawet między sobą walczyć. Organy mają tę charakterystyczną, ciężką, klasycyzującą fakturę, która przywołuje ducha Deep Purple i Procol Harum tyle, że wykonanie jest znacznie bardziej surowe. I w tej surowości tkwi cały urok. Nie jest to muzyka perfekcyjna, nie jest wypolerowana. Nawet nie próbuje taka być. Brzmi jak pięciu młodych muzyków zamkniętych w studiu, którzy wiedzą, że mają coś do powiedzenia i chcą to zrobić zanim skończy się czas. W pewnych fragmentach utwór niemal eksploduje. Palący żarem Hammond Schicklego jest tu prawdziwym bohaterem, ale nie można pominąć Herrmanna. Jego gitara nie próbuje kopiować Blackmore’a – ma własny, bardziej ziemisty, bluesowy charakter. Sekcja rytmiczna z dudniącą perkusją i podskakującym basem także zasługuje na uwagę. Zech i Sametinger nie robią technicznych fajerwerków. Oni zapewniają ciężar i ciągłość muzyce. I kiedy utwór dobiega końca, mamy wrażenie, że właśnie zamknęły się drzwi pewnego świata, do którego nie będziemy mieli już wstępu…

Pierwsze wydanie nie zrobiło większej kariery za to dziś płyta jest rarytasem i to jednym z najdroższych na tamtejszym rynku. Na szczęście późniejsze wydania Second Battle przywróciły ją dożycia. Warto jednak pamiętać, że nie jest ona cenna wyłącznie dlatego, że jest rarytasem. Rzadkość można kupić, atmosfery już nie. A ona ją ma. Można też traktować to jako dokument pewnego momentu w historii niemieckiego rocka. Momentu, w którym młodzi muzycy odkryli, że rock aby brzmiał nowocześnie nie musi być śpiewany po angielsku. I chociaż słychać echa Deep Purple, Procol Harum, czy Atomic Rooster ich muzyka na pewno nie jest kopią brytyjskiego hard rocka. Ten prawdziwy klejnot absolutnie zasługuje, by stać obok bardziej cenionych i znanych klasyków krautrock.

Blues z krainy wiatraków: HANS THEESSING, FLAVIUM, BINTANGS i inni…

Odnoszę wrażenie, że gdy pada temat holenderskiego rocka najczęściej wymienia są Focus, Golden Earring, Ekseption, bardziej współczesny Ayreon. A mnie od lat Holandia niezmiennie kojarzy się z bluesem. Może dlatego, że pierwszą „zagraniczną” płytę jaką kupiłem był album „Live” kompletnie nieznanej mi wówczas grupy Livin’ Blues. Były to czasy dawnego PRL-u gdzie o płytach z Zachodu można było pomarzyć, a tu proszę – kupiłem ją w miejscowej księgarni w dziale „Muzyka poważna i jazz”. Płyta wydana przez Polskie Nagrania w 1977 roku zrobiła na mnie duże wrażenie i długo nie schodziła z talerza gramofonu. Po latach, gdy Europa się zjednoczyła oprócz holenderskiej rockowej klasyki udało mi się zebrać sporo bluesowych płyt tamtejszych wykonawców, także tych mniej znanych. To niektóre z nich.

Hans Theessink jest jednym z czołowych holenderskich bluesowych wokalistów/gitarzystów. W połowie lat 60-tych zaczął grać w różnych zespołach, a swoją pierwszą płytę długogrającą „Next Morning At Sunrise” nagrał w 1970 roku. Okazało się to początkiem kariery i nieustannych koncertów w Europie i Ameryce. Podczas podróży do Nowego Orleanu poznał tubistę Jona Sassa, z którym w 1986 roku wydał album „Baby Wants To Boogie” zawierający autorskie kompozycje, oraz tradycyjne covery bluesowe. Z tych drugich wyróżniłbym „Slidin’ Delta”, klasyk z Delty Missisipi przesiąknięty unikalnym stylem wokalnym Theessinka, „Nobody’s Fault But Mine” Blinda Williego Johnsona z mocnym przesłaniem o osobistej odpowiedzialności i poczuciu winy i bluesową balladę „When Things Go Wrong” Big Billa Bronzy’ego, w której gitarzysta zabiera nas w swój intymny świat. Jego koncerty to jedne wielkie jam sessions podczas których zabiera publiczność w porywającą podróż oferując mieszankę bluesa, rhythm & bluesa i folku. W moich oczach Theessing jawi się jako „żywe archiwum muzyczne”. Jest też kimś w rodzaju europejskiego ambasadora  amerykańskiego roots bluesa, a za jego propagowanie i bardzo obszerny repertuar ktoś powinien dać mu doktorat honoris causa. Na scenie wspiera go as klawiszy, Roland Guggenbichler grający na organach, fortepianie i… akordeonie. Z kolei trzej śpiewacy z Zimbabwe ze swoimi potężnymi głosami, perkusją i choreografią nadają temu wszystkiemu afrykańskiego ducha. Dla mnie bomba!

Życiorys Michaela de Jonga to niemal gotowy scenariusz filmowy godny Hollywood. Urodził się we Francji, z matki Francuzki i ojca Fryzyjczyka. Wraz z rodzicami w wieku pięciu lat wyemigrował do Stanów Zjednoczonych gdzie w kościelnym chórze śpiewał „Ave Maria”. Słodki Aniołek? Przeciwnie. Dziewiąte urodziny spędził w zakładzie poprawczym dla młodzieży za podpalenie katolickiej szkoły do której chodził. Czynu tego dokonał z zemsty na nauczycielu, który upokorzył go przed całą klasą nazywając go „grzesznikiem”. Mając lat czternaście nauczył się grać na gitarze, a cztery lata później założył zespół. Na rynku płytowym zadebiutował albumem „All Night Long” wydanym w 1981 roku; trzy lata później miał już dość amerykańskiej „kultury żądzy pieniędzy” i wrócił do Europy, koncertował w Paryżu, Londynie i Bremie. W 1988 roku osiadł na stałe w Holandii, gdzie w Amsterdamie wiódł dość burzliwe życie. Seks, narkotyki i blues tych i wcześniejszych dni w końcu zebrały swoje żniwo. W 1992 roku usłyszał wyrok – jest nosicielem wirusa HIV. Jak sam mówił: „Jestem winny wszystkich grzechów z wyjątkiem morderstwa.” Przeniósł się do Dordrechtu, rzucił alkohol i narkotyki, powrócił na scenę. W czerwcu 2017 roku Holenderska Fundacja Bluesa ogłosiła, że Michael de Jong został wprowadzony do Holenderskiej Galerii Sław Bluesa. 10 marca 2018 roku artysta zmarł w swoim domu. Miał 73 lata. Jego pierwszą europejską płytą była „Fugitive Love Songs” nagrana w Café Max w Rotterdamie w 1992 roku i wydana rok później, a po trzech latach kolejna, „Who’s Fooling Who”, która ukazała się nakładem Munich Records. Z wytwórnią tą związał się na dłużej i nagrał dla niej siedem albumów często w jednym podejściu. Zapytany przez dziennikarza o grę na gitarze powiedział: ” Gram to, co czuję, przez co przeszedłem, co widziałem.” A dlaczego blues? „Cóż… zabili nam Martina Luthera Kinga, Malcoma X, Kennedych. To moi bohaterowie i wszyscy nie żyją. To dla nich gram i śpiewam bluesa”.

Flavium to jeden z czołowych zespołów bluesowych w Holandii. Anne Geert Bonder założył go w 1969 roku w Apeldoorn, ale nie od razu myślał o płycie. Przez kolejnych pięć lat zespół docierał się i dużo koncertował, a jego skład ulegał częstym zmianom. W 1975 roku wydali debiutancki album „Bad Luck” nagrany w Hamburgu, który z miejsca zebrał entuzjastyczne recenzje. Wkrótce potem zespół otrzymał zaproszenie od Johna Lee Hookera na wspólną trasę po Europie. Klasyki bluesa w ich wykonaniu jak „Nightlife” i „Nobody Knows You When You’re Down And Out” zapewniły Flavium miejsca na listach przebojów. Każdy, kto myśli, że blues jest dość statyczny myli się ponieważ ten zespół swinguje jak żaden inny. Spektakularne solówki, przyciągające wzrok zagrywki, energetyczny bluesowy pociąg — wszystko to pojawia się podczas występów i zostaje uchwycone na ponad dziesięciu płytach, w tym na „No Kiddin'” z 1980 roku. Jednym z jego głównych punktów jest wspomniany „Nightlife” – historia o nocnym życiu i pokusach, które się z nim wiążą. Inny mocny punkt, „Good Morning Judge”, to cover bluesowego klasyka Alexa Moore’a gdzie Flavium przekształca go w swoją własną wersję z charakterystycznym dla siebie rockowo bluesowym brzmieniem. Jest mocny, dynamiczny ze zwartymi gitarowymi riffami i swingującą sekcją rytmiczną. Z kolei autorski, żywiołowy „Rock 'n’ Roll In Your Car” ucieleśnia miłość do rock’n’rolla i radość z muzykowania. Mieszanka coverów i własnych numerów pokazuje, że zespół wypracował własne brzmienie, pozostając jednocześnie wiernym bogatej historii bluesa.

Oskar Benson (wł. Ferdinand van Eis) to postać mocno zakorzeniona na bluesowej scenie Beneluksu. Po ukończeniu nauki gry na mandolinie i skrzypcach w 1967 roku założył Oscar Benton Blues Band, przez który przewinęło się wielu muzyków, w tym m.in. Guus LaPorte, John LaPorte, Herman Souverein i Rob van Donselaar. Rok później zespół wydał świetny surowy album „Feel So Good”, na którym usłyszeć można go w najbardziej autentycznym, klubowym wydaniu. Druga płyta, „The Blues Is Gonna Wreck My Life” (1969), to już absolutny klasyk holenderskiego blues rocka. Płyta do dziś zbiera znakomite oceny wśród fanów gatunku za świetną sekcję rytmiczną, dynamiczne solówki i chropowaty, głęboki głos Bentona. Znajdziemy tu autorskie kompozycje, jak i doskonałe, pełne pasji interpretacje standardów, w tym genialne wykonanie „Five Long Years” Eddiego Boyda. W 1974 roku Oscar opuścił zespół i rozpoczął współpracę z piosenkarką Moniką Verschoor, z którą wydał kilka komercyjnych singli. Prawdziwym przełomem w solowej jego karierze był rok 1981, kiedy Alan Delon wykorzystał jego utwór, „Bensonhurst Blues” w filmie „Pour la peau d’un flic”. Charakterystyczny wokal Bentona stworzył wyjątkową atmosferę filmu. Rezultat – zasłużone pierwsze miejsca na listach przebojów w wielu krajach. Ze względu na to, że dyskografia zespołu bywa trudno dostępna oficjalne kompilacje można uznać za najlepszy punkt wyjścia. Łączą one wczesne, czysto bluesowe brzmienie grupy z późniejszymi, bardziej pop bluesowymi solowymi dokonaniami Oscara. Po Cuby & The Blizzards, After Tea i Livin’ Blues to kolejny wielki zespół bluesowy z Holandii!

Bintangs z Beverwijk założony w 1961 roku przez braci Franka i Artiego Kraayeveldów grających na basie i gitarze prowadzącej, do których dołączył perkusista Jimmy Jansen i gitarzysta rytmiczny Meine Fernhout to prawdziwa legenda tamtejszego bluesa.  Początkowo grając rock and rolla, przeszli na surową interpretację rhythm and bluesa. Nagrali niezliczoną ilość utworów, ale sławę zyskali przede wszystkim dzięki sensacyjnym koncertom. Podczas występu w 1966 roku w Beverwijk tłum zdemolował lokalny dom kultury. Zespół dostał „wilczy bilet”, więc wynajął lokal w pobliskim Bloemendaal. Tutaj również coś poszło nie tak. Setki fanów, którzy nie mogli zdobyć biletów, wybiło okna, żeby tylko rzucić okiem na występ. Po raz kolejny interweniowała policja i służby porządkowe. Zdając sobie sprawę, że tak dalej być nie może muzycy podjęli próby pozbycia się swego brutalnego wizerunku. Chyba im się udało, bo jeszcze w tym samym roku otworzyli koncert The Rolling Stones w Den Bosch. W 1969 roku wydali płytę „Blues On The Ceiling”, a wyjęty z niego „Riding On The L&N” stał się hitem. Jednak Arti nie pojawia się na płycie. Wyjechał na czas nieokreślony do Hiszpanii, ale po roku wraca i pisze kolejny hit, „Travelling In The USA”. Czwarty album, „Genuine  Bull” z 1975 roku, uważany jest za jeden z najbardziej udanych pokazując muzyczną wszechstronność zespołu. Dwadzieścia pięć lat później płyta w końcu doczekała się kompaktowej reedycji, z czego ucieszyli się nawet w Ameryce, gdzie oryginał uchodzi za kolekcjonerski rarytas. „Genuine Bull” chwalony za surowość i energię jaka z niego emanuje pokazuje muzyczną wszechstronność zespołu. „Hobo Man” otwiera album solidnym slidem i funkowymi riffami gitarowymi, zaś „Travelin’ Mood” ma swobodną atmosferę i bluesowe brzmienie. W „Do John” dominuje perkusja, a rozbudowana solówka gitarowa przywodzi na myśl George’a Thorogooda. Z kolei „Still A Fool” to soczysty, rozwijający się blues w najlepszym mistrzowskim wydaniu. Kolejna rzecz do odkryci.

John The Revelator z Haarlem założył w 1968 roku wokalista i basista Toma Huissena, który wcześniej mieszkał w Londynie, gdzie zaprzyjaźnił się z Peterem Greenem i był świadkiem pierwszych prób Fleetwood Mac. Po powrocie do rodzinnej Holandii zaczął tworzyć zespół bluesowy na wzór Londyńczyków. Nazwę zaczerpnięto z tradycyjnej pieśni bluesowej Sona House’a. W 1970 roku grupa zdobyła główną nagrodę na prestiżowym festiwalu jazzowym Loosdrecht Jazz Award, po którym wytwórnia Decca podpisała z nią kontrakt. Jeszcze tego samego roku wydali swój legendarny album „Wild Blues”. Nagrano go w studiach wytwórni Phonogram; producentem był Tony Vos, który współpracował z Cuby And The Blizzards, Ekseption i Oscar Benton Blues Band. Na nagranie przeznaczono zaledwie kilka dni stąd  wszystkie kompozycje zostały zarejestrowane praktycznie bez dogrywek. Krążek zawiera ostry,  surowy blues, którego podstawą jest emocjonalny wokal Toma Huissena i żwawe, nawiązujące do Hendrixa solówki gitarowe Fransa Ten Kleija. Momentami zespół brzmi jak grupa fanów, którzy zafascynowali się amerykańską muzyką, ale jakości tej muzyki nie da się zaprzeczyć. Biorąc pod uwagę datę wydania, brzmią zaskakująco świeżo i przywodzą na myśl małe, zadymione kluby z epoki beat bluesowej. Po latach ten diament urósł do rangi bluesowego europejskiego skarbu. Oryginał jest bardzo trudny do zdobycia stąd kompaktowe wydanie z 2003 roku zostało w Holandii i poza nią przyjęte z wielką radością. 

Przegrani z historią, wygrani z muzyką. Magi, Top Drawer, Phafner i inni.

Amerykański underground końca lat 60-tych i początku 70-tych jest równie ekscytujący jak brytyjski, a może jeszcze bardziej. Wszak w tak wielkim kraju muzyczna scena była ogromna. Garaże, małe studia, lokalne tłocznie, prywatne etykiety i tysiące, a może setki tysiący zespołów grające w klubach w Ohio, Teksasie, Michigan, czy New Jersey nagrywały własnym sumptem płytę w niewielkim nakładzie, a następnie znikało w przepastnej czarnej otchłani. Przegrali z historią, z marzeniami o karierze, ale nie z muzyką. I, co niezmiernie mnie cieszy, w wielu przypadkach ta muzyka zachowała się do dziś.

TOP DRAWER „Solid Oak” (1972).

Bez najmniejszego wahania zaczynam od albumu „Solid Oak” grupy Top Drawer z Mansfield w Ohio, jednym z najrzadszych prywatnych wydawnictw w Stanach. Słucham sobie tego albumu po raz n-ty i jestem w niebie. Jeśli jest jakaś definicja „ukrytego klejnotu” to właśnie to jest to! Ta płyta zawiera zabójczy materiał ciężkiego psychodelicznego rocka z Hammondem, klawesynem, gitarowym fuzzem, ze świetną sekcją rytmiczną. W kilku utworach czuć lekki powiem country rocka, ale tylko po to by dać nam chwilę oddechu. Muzycy potrafili budować napięcie, ciekawie rozwijać kompozycje. I nie ma to nic wspólnego z garażowym łomotem. Biorąc pod uwagę, że materiał został nagrany już w 1969 roku można powiedzieć, że Top Drawer wyprzedzał wtedy konkurencję o kilka długości. Najważniejszy utwór, „Song Of A Sinner”, trwa niemal dziewięć minut i ma dokładnie to, co kocham – fantastyczny dialog gitary i organów. Dla tych, którzy znają albumy Morly Grey, Bolder Damn, Drangowyck (szczególnie debiut), Glass Harp, czy Joshua pozycja obowiązkowa!

MISTY HUSH REVIVAL „Your Heart Is Broken” (1972).

Koniec lat 60-tych, New Jersey. Na niewielkiej scenie klubowej lokalny zespół rozgrzewa do czerwoności publikę. Jego jedyna płyta była tak rzadka, że przez wiele lat nazwa Misty Hush Revival była jedynie plotką szeptaną w kolekcjonerskich kręgach. Do dziś zachowało się zaledwie kilka oryginalnych egzemplarzy. Choć płyta ukazała się w 1972 roku, muzyka brzmi jak zagubiony dokument końca epoki lat 60-tych i zdaje się żyć w swoim własnym świecie. Zadziwiające, że jak na zespół klubowy nie ma tu żadnych coverów. Wszystko co nagrali to autorskie kompozycje, zarówno te delikatne, marzycielskie, jak i te surowe, mocne, w stylu garage rocka. Nie jest to album tak ciężki jak oczekiwałem, ale ma coś, czego często brakuje płytom proto-metalowym: atmosferę. Brzmi jak muzyka z małego klubu, w którym o jedenastej wieczorem kończy się rozsądek, a zaczyna psychodelia. Dla mnie to w pewnym sensie symbol całego amerykańskiego undergroundu, bo właśnie tutaj widać różnicę między Wielką Brytanią, a USA. W Wielkiej Brytanii zespoły dostawały kontrakt poprzez managerów, „Melody Maker” i koncerty. W Ameryce mogłeś być klubowym zespołem z prowincji, samodzielnie nagrać album, wytłoczyć kilka egzemplarzy i nie zaistnieć poza granicami swojego stanu. I Misty Hush Revival są tego  przykładem.

PUGSLEY MUNION „Just Like You” (1970)

Założony w 1969 roku w Massachusetts trio Pugsley Munion początkowo nazywające się Mask narodziło się z pragnienia trzech nastoletnich muzyków, którzy porzucając granie coverów zaczęli wykonywać muzykę własnego autorstwa. Łącząc hard rock z psychodelicznymi i progresywnymi wpływami szybko wypracowali potężne brzmienie, które przykuło uwagę wytwórni J&S Records. Zespół został zaproszony do Nowego Jorku na sesję nagraniową w legendarnym Bell Sound Studios pod przyszły album zatytułowany „Three In One”. Na rynku istniał już zespół Mask, więc zmuszono ich do zmiany nazwy. Pugsley Munion miało być żartem, a stało się przekleństwem. Sesje trwały tylko dwa dni. Cała trójka spodziewała się powrotu, aby dokończyć dogrywki, zmiksować utwory i zamknąć projekt. Zamiast tego wytwórnia wydała nagrania w surowym, niedokończonym stanie, zmieniła tytuł albumu na „Just Like You”,  zgubiła oryginalną okładkę i wydała płytę bez zgody zespołu. Pomimo, że nagrania nie otrzymały ostatecznego szlifu, album wcale nie jest kiepski. „Slumberland Blues” to czysty blues w stylu Savoy Brown – nigdy nie pojmę, dlaczego znawcy zawsze wybierają go jako jeden z najlepszych utworów na tym longplayu. Prawdziwymi zwycięzcami są długi „What’s Right For Me” z klawiszami i wspaniałą gitarą; „No Time Tomorrow”, sześć minut intensywnej gry na klawiszach, perkusji i gitarze, które z powodzeniem przywołuje brzmienie wczesnego Mad River Blues Band, oraz porywający, choć wokalnie chwiejny, utwór zamykający „I Don’t Know Who To Blame” gdzie perkusista Ed (na okładce tylko „Ed”, żadnych innych informacji) wbija ostatni gwóźdź do trumny, jakby wiedział, że to ostateczny łabędzi śpiew zespołu. Na kompaktowej reedycji Gear Fab z 2000 roku dźwięk został  zremasterowany w 24-bitowej domenie. Do albumu dołączona jest oryginalna okładka w twardej, tekturowej kopercie, notatki, zdjęcia i trzy dodatkowe utwory.

JPT SCARE BAND „Acid Blues Experience” (1974).

JPT Scare Band założony w burzliwym czasie pierwszych lat 70-tych stworzył imponujące brzmienie, które idealnie odzwierciedlało emocje tamtej epoki pozostawiając swoją szaloną energię w pamięci tych, którzy widzieli go na żywo, z poczty pantoflowej, ewentualnie ze zgranych na wiór bootlegów. Swoje nagrania zaczęli tworzyć w domowej piwnicy w Kansas City gromadząc wkrótce skarbiec pełen taśm, które stanowiły znaczną część jego dorobku. To absolutna ekstraklasa ciężkiego, momentami psychodelicznego bluesa (Cream, Hendrix, Blue Cheer) i proto-metalu pełna głośnych i ryczących gitarowych jamów. Na tej debiutanckiej płycie, która została nagrana w 1974 roku znalazły się tylko cztery nagrania: dwa długie trwające odpowiednio czternaści i dwanaście minut i dwa kolejne o połowę krótsze. Wytłoczono wówczas 350 próbnych  sztuk z ręcznie zrobionymi okładkami pomalowanymi na czarno sprayem, które w tajemniczy sposób „wyparowały” z magazynu. Na szczęście zachowane taśmy pozwoliły odtworzyć album, który oficjalnie ukazał się dwadzieścia lat później. Otwiera go „Sleeping Sickness”,  jedyny utwór z tej czwórki, w którym śpiewa gitarzysta, Terry Swope. Ale nie wokal jest tu ważny, a jego ciężka i szybka gra na gitarze, która dominuje na całej płycie. Gwoli wyjaśnienia, skrót JPT pochodzi od imion muzyków tworzących trio: Jeffa Littlera (bg), Paula Grigsby’ego (dr) i Terry’ego Swope’a (g. voc).

PHAFNER „Overdrive” (1971)

Phafner z Marshalltown w stanie Iowa powstał w 1969 roku i natychmiast przyciągnął uwagę lokalnej społeczności. Zespół składał się z dwóch par braci. Byli to Dale i James Schultz, oraz Steve i Greg Smith. Pomiędzy nimi stał Steven Gustafson. Grali ostrego, narkotycznego psychodelicznego rocka. Dwa lata później udało im się zarejestrować kilka własnym kompozycji, które nagrali w domowej piwnicy na 4-ścieżkowym magnetofonie z dwoma mikrofonami. Z tej sesji powstał album „Overdrive” wytłoczony w ilości pięćdziesięciu sztuk i wydany w 1972 roku przez małą  wytwórni Dragon Records. Część nakładu rozesłali do dużych firm z nadzieją, że któraś się nią zainteresuje. Odzewu nie było. Płyta została odkryta i wznowiona wiele lat później. Tak rozpoczęła się jej (i zespołu) legenda. Dźwięk „domowej roboty” nie zachwyci miłośników sterylnego Hi Fi; muzyka zagłusza wokalistę  i generalnie brzmi, jakby została nagrana w puszce. Mnie to nie przeszkadza. Znam gorsze przypadki, które rekompensuje serce do grania muzyki. I tu trzeba oddać zespołowi chwałę – pod tym względem byli znakomici. Myślę, że gdyby miał on szansę nagrać to jeszcze raz, ale w profesjonalnym studiu, mógłby dziś być legendą amerykańskiego rocka na co słusznie zasługuje. Uważam ten album za kuszący, pełen duszy i melodii, a wyjęty z niego „Plea From The Soul” za małe arcydzieło klasycznej psychodelii.

THIRD POWER „Believe” (1970).

Teraz przenosimy się do Detriot – miasta, które miało własną definicję ciężkiego rocka. W przypadku Third Power nie mamy do czynienia z płytą private press, ale muzycznie wciąż jesteśmy w naszym świecie. Gitara na krążku „Believe” jest mocna, lecz nie tak „metalowa” jak u Sir Lord Baltimore. Jest w niej jeszcze dużo psychodelii, bluesa i tego charakterystycznego dla przełomu  lat1969/70 poczucia, że rock właśnie zaczyna odkrywać własną moc i potęgę.  Album zawierał wyłącznie autorski materiał, dziewięć utworów, trwających około trzydziestu sześciu minut. Brzmienie tria przywodzi na myśl Cream, a śpiew basisty, Jem’aTargala porównać można do nieodżałowanego Jacka Bruce’a. Jim Craig i Targal tworzyli niezwykle zgraną sekcję rytmiczną, zaś Drew Abbott na gitarze prowadzącej na wyciągnięcie ręki serwował im smakołyki. Płyta jest równa, trudno wyróżnić konkretny utwór. Przy pierwszym odsłuchu porwały mnie szalone „Gettin’ Togheter” i blisko sześciominutowe „Like Me, Love Me”. Nie mniej lżejsze utwory jak przepysznie słodki „Lost In A Daydream”, czy delikatny „Crystalline Chandelier” (brzmi niemal jak „Disraeli Gears”) pokazują wszechstronność zespołu, który gra je z werwą równą tym cięższym. Kompaktowa reedycja z 2016 roku zawiera aż jedenaście bardzo ciekawych bonusów nie ustępujących poziomem oficjalnym nagraniom. Pozycja do posłuchania i… szybkiego polubienia.

BOOGIE „In Freak Town” (1968-1969).

Pochodzący z hrabstwa Marin w Kalifornii (okolice San Francisco) Boogie wyłonił się z krótkotrwałego pięcioosobowego zespołu o nazwie California Memorial Band. Jest to prawdopodobnie jeden z pierwszych zespołów hard bluesowych jaki w latach 60-tych pojawił się na scenie San Francisco i który (niestety) nigdy niczego nie wydał. Dzieląc scenę z Buffalo Springfield, Quicksilver, Country Joe And Fish, Moby Grape (ci ostatni użyczali im swoją salę prób) grali we wszystkich legendarnych miejscach z Fillmore East i Avalon Ballroom na czele. Wybuchowy występ jaki dali na Sky River Rock Festival w sierpniu 1968 roku obrósł legendą i pamiętany jest do dziś. Niestety, burzliwa historia tria, w tym liczne aresztowania za narkotyki nie dała szans na podpisanie kontraktu płytowego. Zachowało się jednak studyjne demo z 1968 roku nagrane w Pacific High Recorders, a także kilka surowych nagrań koncertowych z 1969 roku. Wszystko co udało się uratować zostało po raz pierwszy wydane na CD przez Gear Fab dopiero w 2020 roku. Z nagrań studyjnych wyróżnia się siedmiominutowy tradycyjny blues „Wade In The Water”, zaś z koncertowych dwa razy dłuższy „Prelude To Boogie” z gościnnym udziałem saksofonisty, Fredericka Garcii. Dla muzycznych archeologów bardzo ciekawe i cenne znalezisko. Dla fanów bluesa rzecz jak najbardziej godna uwagi. Polecam.

MAGI „Win Or Lose” (1976).

Proszę nie sugerować się datą wydania – album „Win Or Lose” prywatnie wytłoczony przez samych muzyków ma wszystkie cechy rodzącego się hard rocka z początku lat 70-tych. Ten pochodzący z północnej Indiany zespół przyciągał ogromne tłumy za każdym razem, gdy grał na żywo. Często porównywany do Led Zeppelin rozkręcał okolice zwartym i surowym brzmieniem łącząc bezkompromisowego hard rocka z psychodelicznymi niuansami i mnóstwem fuzzu. „Win Or Lose” nagrany w studiach Uncle Dirty’s Sound Machine w Michigan zawiera osiem naprawdę solidnych utworów napędzanych zwartą, soczystą sekcją rytmiczną i całkiem przyzwoitym wokalem. Dynamiczne improwizacje przeplatane porywającymi rytmami i fantastycznymi breakami, dodatkowo uosabiają brzmienie zespołu. Teksty skrzą się od seksu, narkotyków, rock and rollowego trybu życia i niezadowolenia z polityki rządu. Nie ma tu nic wyszukanego. Sposób przekazu jest prosty, mocny i do pewnego stopnia uroczo naiwny. Całość ma bardzo wysoki i wyrównany poziom, ale utwór tytułowy, a także  „Fryin’ Away Time”, „Undecided Man” i „I Didn’t Ask You” to perełki w tej koronie. Dla odmiany nastrojowy „Snow Bound” pokazuje, że zespół całkiem dobrze radził sobie ze spokojniejszymi utworami. Ten album to świetny artefakt, pozycja obowiązkowa dla fanów gatunku.

MAGIC „Enclosed” (1969-71).

O Magic słyszałem wiele dobrego zanim kupiłem płytę „Enclosed” – powalającą i ponad czasową! I zawsze zadaję sobie pytanie, dlaczego tym chłopakom nie wyszło..? Kwartet z Lansing w stanie Michigan założyli bracia King: gitarzysta i główny wokalista Duan i grający na basie Nick, do których dołączyli perkusista Gary Harger, oraz drugi gitarzysta, Joey Murcia. Kiedy „Enclosed” ukazał się w 1969 roku szczyt ruchu psychodelicznego już minął, czasy hipisów dobiegały końca i album przeszedł niezauważony. Szkoda, bo jest na nim mnóstwo wspaniałej gry dwóch gitar prowadzących w stylu Allman Brothers Band. Albumu zawiera kilka świetnych psychodelicznych numerów. „ETS/Zero”, „You Must Believe She Is Gone”, a zwłaszcza „One Minus Two”, to perełki gatunku. Ale diamentem, lub jak kto woli sercem albumu, jest  mocno rozbudowany, oszałamiający „I’ll Just Play”, w którym King i Murcia wymieniają się gitarowymi solówkami. Reedycja Gear Fab z 1998 roku to najbardziej kompletna kompilacja jaką można znaleźć o Magic. Jest tu cały „Enclosed”, utwory z ich drugiego, nigdy nie wydanego albumu z 1971 roku (w jednym z nich Stevie Wonder gra na organach), plus dwa rzadkie i nieosiągalne dziś single. Warto poznać!

COLOR (1978) – prog rock w pastelowych barwach.

Węgierski Color wciąż nie jest nazwą tak rozpoznawalną jak Omega czy znakomity East, ale ich debiut z 1978 roku należy do najbardziej interesujących przykładów tamtejszego progresywnego rocka. Co ważne, płyta powstała w czasie, gdy ambitna muzyka na Węgrzech miała dość trudną sytuację. Zespół wywodził się z Debreczyna, a założyli go w 1975 roku bracia Bokor: Gyula (klawisze), Attila (perkusja) i Tibor (bas). Dwaj ostatni  byli wówczas studentami Uniwersytetu Medycznego w Debreczynie. Nieco później dołączyli do nich Laszlo Polya (gitara) i Emil Lamer (wiolonczela). Jak wiele podobnych zespołów byli pod wpływem brytyjskiej szkoły prog rocka: Pink Floyd, Barclay James Harvest, Genesis… Trzeba jednak uczciwie przyznać, że jak na węgierską scenę ich styl oparty głównie na Mellotronie, z bogatym polifonicznym wokalem i wiolonczelą był dość oryginalny. Debiutancka płyta zatytułowana po prostu „Color” jest doskonałym przykładem symfonicznego progu, który spotkał się z bardzo dobrym przyjęciem publiczności i krytyków. Słychać tu elementy fusion, elektronikę i charakterystyczną dla epoki fascynację brzmieniami syntezatorów. Jednocześnie zespołowi udało się zachować niezwykłą melodyjność. To muzyka trochę senna, trochę baśniowa, chwilami melancholijna, a niekiedy wręcz niepokojąca. Nie ma tu monumentalnej, katedralnej pompatyczności, którą kojarzymy z progresywnym rockiem lat siedemdziesiątych. Color wybiera drogę bardziej subtelną, a jego muzyka przypomina stary, lekko wyblakły obraz, na którym pastelowe kolory zaczynają mieszać się z cieniem.

Front okładki.

Album zaczyna się od „Álmatlanul”. Już sam tytuł (Bezsenność)  jest znakomitym wprowadzeniem do świata zespołu. Nie jest to jednak bezsenność nerwowa, pełna gwałtownych myśli. Raczej to ten rodzaj szczególnego stanu, kiedy noc staje się zbyt długa, a człowiek zaczyna słyszeć rzeczy, których w ciągu dnia nie dostrzega. Muzyka jest miękka, podszyta niepokojem. Klawisze tworzą przestrzeń, gitara nie dominuje, ale pojawia się niczym światło przesuwające się po ścianie, zaś wokal jest spokojny i jakby odległy. To świetny początek, ponieważ muzycy od pierwszych minut nie próbują olśnić techniką. Wciągają nas atmosferą. Jest jak pierwsza scena filmu, w którym jeszcze nie wiemy, co się wydarzy, ale czujemy, że wydarzyć coś się musi. Tuż po nim jeden z piękniejszych momentów albumu, „Hárommilliárd Év” (Trzy miliardy lat). Tekst posługuje się ogromną skalą czasu. Trzy miliardy lat zostają zestawione z jednym ludzkim momentem, ze spotkaniem, z uczuciem. W pewnym sensie cała ta historia staje się oczekiwaniem tylko na tę jedną chwilę. I tutaj muzycy robią coś niezwykle interesującego. Zamiast próbować zilustrować ogrom kosmosu monumentalnym brzmieniem budują kompozycję lekko i przestrzennie. Syntezatorowe plamy i melodyjne partie tworzą wrażenie unoszenia się ponad ziemią. Jednak jest w tym także ogromna czułość. „Trzy miliardy lat” można odczytać jako metaforę ludzkiego życia: tyle czasu musiało minąć, abyśmy znaleźli się dokładnie w tym miejscu, w tym momencie, obok konkretnej osoby. To utwór o przypadku, przeznaczeniu i kruchości chwili i zarazem jeden z tych fragmentów albumu, w których Color pokazuje, że progresywność nie musi być skomplikowany. Po kosmicznej refleksji pojawia się zupełnie inny rodzaj energii. „A Nap Siet” to bardzo smutna piosenka na koniec lata z floydowską solówką gitarową Emila Lamera. Czas zaczyna przyspieszać. Już sam tytuł (Słońce się spieszy) ma w sobie coś nieuchronnego. Przemijanie. Człowiek próbuje zatrzymać tę jedną chwilę, ale świat ani na sekundę nie zwalnia. Muzyka jest bardziej rytmiczna, a jednocześnie pozostaje melodyjna. Słychać tutaj tę cechę, która odróżnia ich od wielu zespołów progresywnych: nie budują napięcia poprzez ciężar, lecz poprzez ruch. Można jej słuchać jak zegara, który zamiast tykać — śpiewa… „Kölcsön” (Pożyczanie), ma najbardziej sarkastyczny tekst z pytaniami. „Co właściwie mamy na własność? Czas? Miłość? Życie? Pamięć? A może wszystko to otrzymujemy tylko na chwilę..?” Color nie odpowiada na te pytania wprost. I dobrze. Muzyka pozostawia przestrzeń dla słuchacza. Jest bardziej kameralna, mniej kosmiczna, a jej emocjonalny ciężar kryje się raczej pod powierzchnią. Utwór może wydawać się jednym z mniej efektownych, ale z czasem zaczyna działać inaczej. Jest jak poranna myśl wracająca jak echo pod koniec dnia. „Ikarusi zuhanás” (Upadek Ikara) zamyka pierwszą stronę oryginalnej płyty. To krótka, ale potężna, dramatyczna kompozycja z wiodącą rolą wiolonczeli. Tu Color pokazuje swój pazur. Mit Ikara jest jednym z najbardziej oczywistych symboli ludzkiego pragnienia przekroczenia własnych granic. Chcemy wzlecieć wyżej, dalej, szybciej — i właśnie dlatego możemy spaść. Muzycznie jest to jeden z najbardziej progresywnych fragmentów albumu. Słychać więcej zmian nastroju i instrumentalnej swobody. Nie bez powodu bywa wskazywany jako jeden z mocniejszych punktów płyty. Najciekawsze jest to, że upadek nie jest tutaj przedstawiony wyłącznie jako tragedia. Jest w nim także zachwyt. Ikar przynajmniej próbował. Możemy niemal usłyszeć ten moment, kiedy człowiek znajduje się wysoko nad ziemią i po raz pierwszy rozumie, że skrzydła, które miały dać mu wolność mogą również stać się przyczyną śmierci. Piękny i dramatyczny kawałek.

Tył okładki kompaktowej reedycji  z1999 roku.

Po upadku Ikara przychodzi pora na pamięć.  „Elkepzelt vilag”  (Wyimaginowany świat) opowiada o świecie, który kiedyś istniał — albo może nigdy nie istniał poza ludzką wyobraźnią. Tekst mówi o utraconej wierze, o czasie, który wszystko upiększył, o świecie rozbitym na części. I właśnie tutaj album staje się najbardziej nostalgiczny. To nie jest zwyczajna tęsknota za dzieciństwem. Bardziej przypomina tęsknotę za czymś, czego nie potrafimy już dokładnie nazwać. Być może za dawną wersję samych siebie. Muzyka jest miękka, pastelowa. Ma coś z jesiennego światła. Nie ma rozpaczy — jest raczej pogodzenie się z tym, że pewnych rzeczy nie można odzyskać. Nagranie to pokazuje, że „Color” nie jest wyłącznie płytą progresywną. „Jó lenne Tudni” (Dobrze byłoby wiedzieć) brzmi jak pytanie skierowane w pustkę. Co będzie jutro? Czy miłość przetrwa? Dokąd zmierzamy? Czy nasze wybory miały sens? Color wykorzystuje tutaj tę samą metodę, która pojawiała się wcześniej: tekst stawia pytanie, a muzyka nie daje jednoznacznej odpowiedzi. I chyba właśnie dlatego ów kawałek tak dobrze przygotowuje nas do finału. Bo jeśli „Jó Lenne Tudni” jest pytaniem, to „Panoptikum” jest odpowiedzią.  A odpowiedź jest dość ponura. Ten wielki finał to ponad czternaście minut muzyki podzielonej na siedem części: „Belépés” (Wejście), „Előtér” (Przedsionek), „Barlang” (Jaskinia), „Gyilkosok” (Mordercy), „Férj, feleség” (Mąż i żona), „Császár” (Cesarz). oraz „Udvaron” (Na dziedzińcu). I nagle „Color” przestaje być tylko albumem. Staje się teatrem. Panoptikum to gabinet figur woskowych, ale w interpretacji zespołu jest ono czymś znacznie więcej: metaforą ludzkiego świata. Najpierw „wejście”; wchodzimy do miejsca pełnego cieni, złotych dzwonków i nieruchomych figur. Potem „labirynt”. Pojawia się jaskinia, ogień, pierwotny człowiek, a następnie śmierć. Tekst zaczyna przeskakiwać między epokami i obrazami… Pojawia się Cesarz. I tutaj dochodzimy do jednego z najbardziej sugestywnych fragmentów całej płyty. Cesarz jedną ręką rozdaje śmierć, drugą złoto. Jednym wypowiedzianym słowem może zatopić państwa, małym gestem przywrócić martwe królestwa do życia. To postać historyczna, ale równie dobrze może być symbolem władzy jako takiej. I wtedy następuje ostatnia scena. Dziewczynka bawi się w pałacowym ogrodzie. Jest piękna, niewinna, niemal baśniowa. Ale czas nie stoi w miejscu. W tekście pojawia się obraz Dantego i jego kręgi — dziewczynka zostaje powoli pochłonięta przez nurt czasu. I nagle rozumiemy sens całej płyty. Wszystko jest przemijaniem. Kosmos, miłość, człowiek, władza, pamięć, dzieciństwo, cywilizacja. Nawet nasze największe pragnienia i marzenia. Wszystko na chwilę pojawia się na scenie, a potem zostaje zamienione w figurę woskową. Muzycznie „Panoptikum” jest znakomitym zwieńczeniem albumu. Właśnie tutaj syntezatory, Mellotron, gitara i wielogłosowość mogły rozwinąć się w pełni, tworząc coś na kształt symfonicznego teatru. To także kompozycja, którą słusznie wyróżnia się wśród najlepszych nie tylko na tej płycie, ale w całym dorobku zespołu.

Warto zatrzymać się przy samym brzmieniu zespołu. Color nie gra jak grupa, która chce udowodnić słuchaczowi, że potrafi grać trudne rzeczy. Techniczna sprawność jest podporządkowana nastrojowi. Bardzo ważną rolę pełnią klawisze i elektroniczne brzmienia Bokora Gyuli, Mellotron Bokora Tibora, oraz gitara Lámera Emila. Charakterystycznym elementem jest także wiolonczela Pólyi László. To właśnie ona jest jednym z tych drobnych elementów, które nadają muzyce specyficzną barwę. Dzięki niej zespół potrafi być rockowy i kameralny. Nie ma tutaj obsesji na punkcie gitarowego ciężaru. Nie ma też klawiszowej przesady. Jest skromność, która tworzy magię. Jest przestrzeń. I wielogłosowość, która sprawia, że muzyka nabiera niemal chóralnego charakteru. Najbardziej w „Color” fascynuje mnie to, że album nie brzmi jak muzyczny eksponat z końca lat siedemdziesiątych. Oczywiście słychać epokę: analogowe syntezatory, sposób nagrywania, charakterystyczną konstrukcję kompozycji. Ale za to emocje są ponadczasowe. Bezsenność. Miłość. Upływ czasu. Marzenie o locie. Upadek. Utracony świat. Pragnienie poznania przyszłości. I wreszcie panoptikum, w którym każdy z nas kiedyś stanie się tylko wspomnieniem. To dlatego widzę tę płytę nie tyle jako węgierski odpowiednik brytyjskiego prog rocka, ile osobną, bardzo oryginalną próbę stworzenia muzycznej przypowieści o człowieku. Bo kiedy kończy się „Panoptikum” pozostaje dziwne uczucie pustki. Jak po opuszczeniu starego muzeum późnym wieczorem. Drzwi za nami się zamykają, gasną światła, a w środku pozostają nieruchome figury. Tylko że po chwili zaczynamy się zastanawiać, czy aby naprawdę były to figury woskowe, czy może to my sami..? I to w tym pytaniu kryje się cała niezwykłość tego albumu.

Moim skromnym zdaniem „Color” to jeden z ukrytych klejnotów europejskiego progresywnego rocka tamtych lat wciąż wart przypomnienia. Niekoniecznie spektakularny przy pierwszym spotkaniu, ale jeśli pozwoli mu się wejść pod skórę jest niezwykle głęboki. Co by nie mówić ambitna muzyka zespołu znalazła się w swoistym „pomiędzy”: dla masowego odbiorcy była zbyt wymagająca, a dla części miłośników prog rocka nietypowa. I właśnie to „pomiędzy” jest jej największą siłą.

COUPLA PROG „Death Is The Great Gambler” (1970-72).

„Muzyka zaczyna się tam, gdzie słowo jest bezsilne” (Claude Debussy).

/Niech ten bardzo celny cytat (jeden z moich ulubionych) będzie myślą przewodnią tego artykułu. I to nie bez powodu, bo w przypadku muzyki tego zespołu czasem trudno dobrać odpowiednie słowa./

W czasach, kiedy niemiecki rock dopiero szukał własnego języka, kiedy z jednej strony rozbrzmiewały jeszcze echa angielskiego bluesa i psychodelii, a z drugiej pojawiały się pierwsze oznaki tego, co później nazwano krautrockiem, gdzieś w regionie Baden-Baden działała grupa, która nie zamierzała podporządkować się żadnej z tych szufladek. Był w niej Hammond, był ciężki bas, były gitary fuzz zanurzone w tym brzmieniu, improwizacje, teatralność, blues, psychodelia, czasami atmosfera rockowego misterium. A nad tym wszystkim unosiło się coś bardzo niemieckiego — rodzaj ponurego, metafizycznego niepokoju. Tą grupą była Coupla Prog, prawdziwy skarb niemieckiego undergroundu, która za swojego życia nigdy niczego nie wydała, ale miała szczęście, że została udokumentowana w licznych sesjach radiowych SWF w latach 1970-1972. Jej muzyka balansowała między ciężkim bluesem, psychodelią i rodzącym się właśnie progresywnym rockiem. To dokładnie ten rodzaj zespołu, który znakomicie pasuje do archeologicznych poszukiwań.

Grupa powstała po rozwiązaniu zespołu Wilde Reiter GmbH i przyjęła nazwę będącą skrótem od A Couple Of Progs. Założyli ją: Hubert Donauer (perkusja), Reiner Niketta (bas, fortepian), Rolf Peters (gitara, wokal) i Wolfgang Schindhelm (organy, gitara, trąbka). Nie mieli kontraktu płytowego, nie robili kariery, nie istnieli w mediach. Mieli natomiast radio SWF. I to właśnie dzięki archiwom tej rozgłośni możemy dzisiaj usłyszeć, co naprawdę potrafili. W tym miejscu docenić trzeba ważną rolę producenta rozgłośni, Walthera Krause – Coupla Prog (wraz z Fashion Pink) byli jego ulubionym zespołem i to on rezerwował im sesje nagraniowe. Gdyby nie Krause ślad po nich pewnie zaginąłby na wieki. Płyta „Death Is The Great Gambler” to esencja owych sesji – śmietanka zebrana na jednym krążku. Ale ta płyta ma jeszcze jedną warstwę – tragiczną. Śmierć jednego z członków grupy. Ta tragedia zmieniła zespół doprowadzając go do krawędzi rozpadu. Na szczęście muzycy otrząsnęli się kontynuowali działalność; dołączył do nich gitarzysta Walter Kummich, a wokale przejęli Schindhelm i Niketta. Niedługo później odszedł też Hubert Donauer; podczas sesji 18 lutego 1972 roku zastąpił go Reinhold Hirt. To właśnie ten późniejszy skład nagrał materiał, o którym tu mowa i który po raz pierwszy ukazał się w 2002 roku wydany przez Long Hair. Sesje SWF były rejestrowane na żywo w studiu, bez możliwości późniejszego overdubbingu i montażu nadając nagraniom szczególną autentyczność.

Album zaczyna się od utworu „Chandra”, który natychmiast przenosi nas w początek lat siedemdziesiątych. Hammond, gitara, ciężki rytm… Ale nie jest to jeszcze klasyczny prog rock. Coupla Prog nie ma niemieckiej dyscypliny późniejszych zespołów progresywnych. Ich muzyka jest bardziej spontaniczna, nieprzewidywalna. „Chandra” przypomina trochę spotkanie The Nice z Vanilla Fudge, gdzieś w tle można również usłyszeć ducha wczesnego Pink Floyd. Ale to tylko punkty odniesienia. Najważniejszy jest Hammond Schindhelma. To nie jest instrument towarzyszący – bardziej drugi wokalista zespołu. Raz prowadzi melodię, za chwilę tworzy ścianę dźwięku, po czym ustępuje gitarze. Już tutaj słychać, że zespół najlepiej czuje się, gdy utwór zaczyna żyć własnym życiem…  „That’s The Way It Goes” to krótki, ale bardzo ważny dla zrozumienia zespołu numer. Po ciężkim otwarciu pojawia się więcej melodii i bluesowego feelingu. Jakby Coupla Prog chciała pokazać, że potrafi również pisać piosenki, a nie tylko improwizować. Ale nawet tutaj nie rezygnują ze swojego charakterystycznego napięcia. Muzyka jest jak spokojna tafla wody pod powierzchnią której cały czas coś się porusza. I właśnie ta cecha odróżnia ich od zwykłych blues rockowych grup. Te dwa nagrania (znakomite) są wprowadzeniem do ich muzycznego świata, bowiem prawdziwa podróż zaczyna się od „Tochter Im Delirium / Daughter’s Delirium”. To jeden z najciekawszych fragmentów tego wydawnictwa. Robi się psychodelicznie, mrocznie i niepokojąco. Hammond zaczyna wściekle brzmieć, gitara z obsesyjnymi i groźnymi akordami pojawia się w krótkich poszarpanych frazach, sekcja rytmiczna coraz bardziej oddala muzykę od tradycyjnej rockowej piosenki… Oj, co tu się dzieje! To jest miejsce, w którym zespół pokazuje swoją prawdziwą twarz. To już nie jest muzyka do tańca. To muzyka, w której trzeba się zanurzyć po sam czubek głowy, a te dziewięć minut pozwala muzykom stopniowo budować napięcie bez pośpiechu. Oni wiedzą, że najlepsze rzeczy wydarzą się wtedy, kiedy przestaną pilnować zegarka. I tu pojawia się ten specyficzny niemiecki klimat początku lat siedemdziesiątych — coś pomiędzy psychodelicznym snem, a koszmarem, który stanie się ich znakiem rozpoznawczym.

I nadszedł czas na coś wielkiego. Jeżeli miałbym wskazać jeden powód, dla którego trzeba poznać Coupla Prog byłby nim „Death Is A Great Gambler But If I Win, Finally I Can Die”. Osiemnaście i pół minuty. Arcydzieło. Tytuł („Śmierć to wielki hazardzista, ale jeśli wygram, w końcu mogę umrzeć”) brzmi jak fragment ponurego poematu. I rzeczywiście — muzyka jest patetyczna, wręcz żałobna. Nieprzypadkowo. Utwór został poświęcony Rolfowi Petersowi, głównemu kompozytorowi i jednemu z najważniejszych twórczych motorów napędzający zespołu, który w 1971 roku zmarł w wieku zaledwie 21 lat w wyniku przedawkowania narkotyków z alkoholem. I nagle tytuł przestaje być tylko efektowną metaforą. Staje się epitafium. Muzyka jest hipnotyczna, długie instrumentalne partie przechodzą jedna w drugą, Hammond rozlewa się szeroko po obu głośnikach, bas nadaje całości ciężar, a gitara nie tyle gra solówkę, ile prowadzi dialog ze śmiercią. To nie jest progresywizm w stylu Genesis, czy Yes. Nie ma tu perfekcyjnie zaplanowanych konstrukcji. Jest natomiast coś znacznie bardziej pierwotnego: emocja. Kompozycja oddycha. Raz jest ciężka i monumentalna, innym razem rozpływa się jak mgła, by po chwili ponownie eksplodować. Ciężko opisać ją słowami. Jeśli powiedzieć, że jest dynamiczna, emocjonalna i hipnotyczny, to jakby nic nie powiedzieć. Bo gdy śmierć stawia na szali życie słowa się nie liczą – pozostaje tylko muzyka…

Kolejnym ukłonem w stronę Rolfa Petersa jest „Your Time Has Come”. Ma on szczególną wartość historyczną – pochodzi z wcześniejszego repertuaru Rolfa i jest pierwszą wersją późniejszego utworu „Pamphlet To Mr. M. Thompson” pochodzącego z rock opery „Edmundo Lopez”, którą zespół nagrał w 1970 roku. To, że ów rarytas znalazł się w tym zestawie porównałbym ze znalezieniem w pracowni malarza oryginalnego szkicu obrazu, który później stał się wielkim płótnem. Nie jest tak rozbudowany jak „Death Is A Great Gambler…”, ale posiada charakterystyczną dla zespołu dramaturgię — stopniowanie napięcia, ciężki rytm i tę specyficzną teatralność, która później miała stać się jedną z cech ich muzyki… Na samym końcu płyty mamy kolejną ucztę – absolutnie wybitną i prawdopodobnie najlepszą jaką w życiu słyszałem wersję „Season Of The Witch” Donovana. Prawie czternaście minut psychodelicznej ceremonii. Zapomnijcie o oryginale. To już nie jest piosenka. To trans. Powolne, narastające tempo, Hammond, gitara, rytm i coraz bardziej intensywna, zagęszczająca się atmosfera. Właśnie tutaj najpełniej ujawnia się improwizacyjny charakter grupy.

Błędem byłoby nazwanie Coupla Prog zespołem progresywnym, lub krautrockowym. On funkcjonuje pomiędzy tymi światami. Jego wcześniejsze radiowe sesje wydane na płytach „Sprite – SWF Session Vol.2” i „Eduardo Lopez – SWF Vol.4” opisywane są jako mieszanka ciężkiego blues rocka, elektroniki z elementami muzyki klasycznej, wpływami Pink Floyd, Vanilla Fudge i Procol Harum. Czy „Death Is A Great Gambler to arcydzieło, czy ciekawostka..? Jedno i drugie. W kontekście albumu komercyjnego nie jest to klasyczna płyta, a archiwalne wydawnictwo z materiałem z kilku lat. Ale jako dokument epoki, REWELACJA. I to jest właśnie ten rodzaj historii, którego szukam. Nie jakiś kolejny niemiecki prog rock. Nie zespół z wielkiej wytwórni. Nie grupa, która miała pięć płyt i supportowała Deep Purple. Po trzykroć nie. Tylko lokalny zespół, bez kontraktu, z własną drogą i celem, radiowymi taśmami, i muzyką, która mogła bezpowrotnie zniknąć, a przetrwała.

Różnice zdań, co do kierunku muzycznego spowodowały, że niektórzy muzycy przenieśli się do innych regionów, kontakty się rozluźniły… Ostatecznie brak motywacji doprowadził do stopniowego rozpadu zespołu. Historia Coupla Prog ostatecznie zakończyła się z początkiem 1976 roku. Odnalezienie tych wspaniałych nagrań porównać można do odkrycia największej i najgłębszej żyły złota jaka miała miejsce w 1876 roku podczas słynnej gorączki złota w górach Black Hills na terenie dzisiejszej Dakoty Południowej. Tak przynajmniej twierdzą szefowie wytwórni Long Hair.

I na koniec mała podpowiedź. Słuchajcie tej płyty najlepiej w późnych godzinach nocnych kiedy nic i nikt nie przeszkadza, a nasze zmysły są wyostrzone. I zróbcie to koniecznie na słuchawkach. Wtedy docenicie jej wielkość.