Mający ogromny potencjał zespół Fire (początkowo The Fire) został w epoce tak potraktowany przez wytwórnie płytowe i menedżerów, że zatonął praktycznie bez śladu. Pamięć o nim przetrwała dzięki dziwnie zatytułowanemu singlowi „Father’s Name Is Dad” i bardzo dobremu albumowi „The Magic Shoemaker” z 1970 roku, który dziś osiąga ogromne ceny na rynku płyt winylowych. Ich niesamowita muzyka to psychodeliczny rock typowy dla przełomu lat 60/70. Jak na tę scenę, która wtedy była już praktycznie martwa i pogrzebana, płytę okrzyknięto arcydziełem gatunku. Nie tak dawno magazyn „Record Collectror” umieścił ją na liście dwudziestu najchętniej kupowanych płyt w Wielkiej Brytanii! Dziwi mnie, że ta koncepcyjna baśń zmierzająca w stronę progresywnego rocka rzadko pojawia się w dyskusjach wśród kolekcjonerów szukających psychodelicznych brzmień. Moim zdaniem Fire, choćby tylko za odważną próbę bycia innym, miał pełne prawo stanąć w jednym szeregu obok grupy Smoke, czy wczesnych Pink Floyd. Cenę jaką za to zapłacili była wysoka, więc cieszę się, że od dawna jestem w posiadaniu jego kompaktowej reedycji, a gdy w 2021 roku ukazał się trzypłytowy zestaw zawierający absolutnie wszystko, co zespół kiedykolwiek nagrał szybko stałem się jego właścicielem. Dało mi to szansę pełnego rozkoszowanie się naprawdę dobrym materiałem i refleksją, co mogłoby się wydarzyć gdyby w epoce Fire otrzymał więcej życzliwego wsparcia.

Zacznijmy od początku, od roku 1966, kiedy to trzech muzyków z Hounslow w zachodnim Londynie założyło zespół o nazwie Friday’s Chyld. Dwoje z nich: Dick Dufall (gitara basowa) i Bob Voice (perkusja) dziś są praktycznie nieznani, ale trzeci, Dave Lambert, to przyszły gwiazdor szalenie popularnej na Wyspach grupy Strawbs. To on był mózgiem zespołu, to on grał na gitarach i klawiszach, był też głównym wokalistą. Grając w lokalnych pubach i klubach zaczęli zdobywać zwolenników. W jednym z nich wypatrzył ich Ray Hammond, dziennikarz lokalnej popołudniówki. Dzięki niemu w 1967 roku odbyli dwie sesje nagraniowe. Ich owocem były cztery utwory jasno nawiązujące do epoki Beatlesów pokazując zdolność Lamberta do pisania porywających melodii. Podczas sesji poznali dwójkę menadżerów: Johna Turnera i Dereka Savage’a, którzy (delikatnie mówiąc) usunęli Hammonda biorąc zespół pod swoje skrzydła.

To on byli odpowiedzialni za podpisanie  kontraktu płytowego z Decca głównie dzięki wczesnej wersji utworu „Father’s Name Is Dad”. Wyglądało to różowo, ale wytwórnia straciła zainteresowanie zespołem kiedy singiel przeszedł bez echa. Sprytni panowie poszli z nim do Apple. Acetat trafił do rąk Paula McCartneya, który mając wysokie wymagania stwierdził, że piosenka nie jest zła, ale brakuje jej dynamiki. Gotów był wydać ją na singlu pod warunkiem, że zespół doda więcej gitar i ozdobi ją harmoniami wokalnymi. Nic nie pomogło – singiel i tym razem się nie sprzedał. Obie wersje zawarte są w tym zestawie, więc można samemu ocenić, czy ex-Beatles miał rację. Moim zdaniem powinien zostawić go w spokoju. Podczas, gdy wielu wykonawców ewidentnie zmierzało w kierunku brzmienia opartego na bluesie naśladując Cream i Hendrixa londyńczycy zaproponowali popową melodię w stylu Beatlesów z szaleństwem The Who. I nie było to takie złe skoro potem grało go bardzo wielu wykonawców (zostało  nawet samplowane przez Pet Shop Boys w utworze „Flamboyant” w 2004 roku). Ja doliczyłem się blisko dwudziestu oficjalnych coverów, co świadczy o sile jego potężnych akordów.

W tym czasie zespół nagrał kilka innych singli, w tym chwytliwy „Spare A Copper” i znakomity „Will I Find Love”. Ten ostatni został nieco zepsuty przez harmonie wokalne dodane później przez wytwórnię bez wiedzy zespołu. Nawiasem mówiąc Mike Berry, szef Apple Publishing stale odrzucał wartościowe utwory, aż wpadł na „genialny” pomysł, żeby zespół nagrał jeden z jego własnych numerów. Widać, całkiem serio uważał się za lepszego kompozytora niż Lambert. Utwór nosił tytuł „Round The Gum Tree” i… szczerze… to najgorszy singiel popowy jaki słyszałem w swoim życiu! Nie dziwię się, że trio długo broniło się przed jej nagraniem; pewnie gdy go śpiewali zaciskali zęby ze złości. Mała płytka okazała się totalną klapą („Melody Maker” uznał ją za „niewiarygodny śmieć… największy syf roku”) i nadszarpnął reputację zespołu robiąc więcej szkody niż pożytku.

Wszystko co zespół nagrał w latach 1967-1968, również te pod nazwą Friday’s Chyld jak i te nagrane, a nigdy nie wydane, zostały zebrane na pierwszym dysku. Kolejność utworów jest dość sprytnie dobrana – cztery odrzuty są flankowane wcześniejszymi nagraniami popowymi, co podkreśla dążenie zespołu do dojrzałości i stania się poważnym zespołem blues rockowym. Najciekawszym z tych czterech jest dziesięciominutowy „Alison Wonderland” z doskonałą melodią, która powraca triumfalnie na końcu, po przejściu przez różne fragmenty. Tekstowo nie pasował do historii „Shoemakera”, więc nie znalazł się na albumie, ale tutaj to udane znalezisko. Myślę, że wielbiciele mod/psych/popu słuchając tych rzadkich artefaktów zebranych na tej pierwszej płycie będą (tak jak ja) w siódmym niebie.

Po niezbyt miłej współpracy z Apple na horyzoncie ponownie pojawia się Ray Hammond, który załatwia im kontrakt z Pye Records. Na początku 1969 roku zaczęli składać elementy, z który miało powstać „The Magic Shoemaker”. Niestety, wytwórnia z niezrozumiałych do dziś względów zwlekała z jego wydaniem aż do września 1970 roku, w którym to czasie psychodeliczno bluesowe brzmienie zespołu było jedynie łabędzim śpiewem. I właśnie to wydawnictwo plus dema stanowi drugą płytę zestawu. Grafika oryginalnej okładki jest niesamowita. To reprodukcja słynnego dzieła „The Village Cobbler” holenderskiego malarza z okresu baroku, Jana Victorsa, ucznia samego Rembrandta. Może wydaje się to dziwne, ale między innymi za tę okładkę pokochałem ten krążek.

Lambert wielokrotnie zaprzeczał, że „The Magic Shoemaker” był albumem koncepcyjnym. Przynajmniej w znaczeniu, w jakim termin ten jest używany dzisiaj. Twierdzi, że to prosta bajka i nic więcej. Słuszna uwaga, ponieważ nie ma tu nic z powagi większości albumów koncepcyjnych. Zespół opowiada historię szewca Marka, któremu udaje się stworzyć magiczne buty dając noszącemu moc latania. Mark pożycza je królowi, który odlatuje do sąsiedniego królestwa, aby skutecznie zapobiec wojnie. Misja się udaje i wszyscy żyją długo i szczęśliwie. Lekkość opowieści wzmacniana jest przez narrację Lamberta pojawiająca się między utworami, które pokrywają się, niektóre ściśle, inne w bardziej abstrakcyjny sposób z epizodami całej historii. Pomijając krótszy niż minuta utwór otwierający i zamykający, oraz równie krótki, ale zabawny „Happy Man Am I” z udziałem Dave’a Cousinsa na banjo, sam album składa się z ośmiu piosenek. Muzycznie utwory podążają za prostym, gitarowym pop rockowym szablonem różniąc się znacznie stylem i tempem z psychodelicznymi wzmocnieniami szczególnie w „Tell You A Story” z zapadającą w pamięć melodią i długiej instrumentalnej kodzie w bluesowej balladzie „Reason For Everything”. Bardzo podoba mi się także „Shoemaker” z piękną melodią i uroczą, opadającą frazą fortepianową, ale serce skradł mi „I Can See The Sky” z surowym, freakbeatowym klimatem. Nie ma tu właściwie żadnego utworu do odrzucenia – wszystkie są znakomite. Wokal Lamberta usadowiony gdzieś pomiędzy Rogerem Daltreyem, a Davidem Bowie bywa momentami nieco przesadnie afektowany, ale jego doskonała muzykalność jest niepodważalna. Skromne trio wspomagają tu instrumenty klawiszowe i najwyższej klasy gitary prowadzące w wykonaniu samego lidera i gościa specjalnego, Paula Bretta z Velvet Opera. Jedyne zastrzeżenia jakie można mieć to mętna produkcja nieco psująca muzyczne pomysły.

Bonusowe dema są niemal tak dobre, jak wersje albumowe, a czasami lepsze, co sugeruje, że porządna praca producencka mogłaby przekształcić dobre pomysły muzyczne w album najwyższej klasy. Ta druga płyta kończy się kilkoma utworami nagranymi przez Lamberta z dwoma nowymi towarzyszami w nieudanej próbie utrzymania zespołu przy życiu po tym, jak „The Magic…” nie sprzedał się tak jak tego oczekiwali. Jednym z nich jest utwór zatytułowany „Back There Again” z chwytliwym, gitarowym riffem, który w moich uszach brzmi zadziwiająco podobnie do „Stormbringer” Deep Purple. Blackmore znany był z tego, że zawsze wytężał słuch, aby znaleźć dobry kawałek, ale w tym przypadku musi to być zbieg okoliczności, ponieważ ten utwór po raz pierwszy ujrzał światło dzienne właśnie tu i teraz. No, chyba że Ritchie spędził trochę czasu w piwnicy Pyre Records grzebiąc w szpulach… 

Po słabej sprzedaży albumu, którego nie promowały żadne koncerty zespół rozpadł się. Dufall i Voice dołączyli do ​​Paula Bretta tworząc Paul Brett’s Sage, a Dave zajął się pracą studyjną. Potem dołączył do King Boogie Band, który powstał z popiołów Mungo Jerry, aż w końcu, w 1972 roku zastąpił Tony’ego Hoopera w Strawbs będąc jego członkiem (z małymi przerwami) do 2021 roku. I to mógłby być koniec opowieści, gdyby nie to, że trzydzieści sześć lat później muzycy spotkali się raz jeszcze, by przedyskutować, czy warto po tak długim czasie zagrać całą płytę na żywo. Ostatecznie zrobili to. Dla siebie i dla potomności. W projekt zaangażował się również ich stary przyjaciel, Ray Hammond. Oryginalnie „The Magic Shoemaker Live!” ukazał się 6 października 2008 roku nakładem Angel Air Records i jest trzecią płytą tego wydawnictwa.

Mówiąc „koncert” mam na myśli dwa występy jakie dali w Windlesham Theatre w Surrey 30 listopada i 1 grudnia 2007 roku. Dave nie mógł być jednocześnie narratorem, głównym wokalistą i grać na kilku instrumentach, więc Ray wkroczył do akcji pięknie opowiadając historię sprytnie przerobioną, aby uwzględnić motywy dwóch autorskich klasyków, które nie znalazły się na oryginalnym albumie: „Father’s Name Is Dad” i „Treacle Toffee World”, co czyni go wydarzeniem celebrującym ich krótką karierę. Materiał z 1970 roku generalnie jest ulepszony. Co prawda traci trochę energii i psychodelicznego bluesa z oryginału, ale zyskuje dzięki prawidłowemu nagłośnieniu i świetnych harmonii wokalnych.

Otwierający go „Overture (To A Shoemaker)” zapowiada muzyczną podróż; jak sugeruje tytuł, zawiera on fragmenty melodii z wielu utworów, które wpisują się w prawdziwie teatralną tradycję. W ten sposób wskazuje również na mnogość stylów muzycznych, z którymi zespół się mierzył… „Children Of Imagination” rozpoczyna delikatny fortepian stopniowo nabierający głośności, by ostatecznie stać się tłem dla kapryśnego tekstu, który nie pozostawia wątpliwości co do fantastycznego charakteru muzycznej opowieści. Fortepian cichnie tak szybko, jak się pojawił, staje się coraz bardziej odległy, a delikatne ozdobniki na flecie podkreślają dziecięcy motyw. Okrzyki zachwytu publiczności towarzyszą perkusji, która zapowiada „Tell You A Story”. Ten utwór porywa, łącząc w sobie zdecydowanie psychodeliczne brzmienie gitary elektrycznej w stylu Hendrixa, ze świetnymi partiami basowymi i znakomitymi harmoniami wokalnymi, które są częstym elementem albumu. Kontrastuje z nim „Magic Shoes”, w którym początkowo prosty fortepian akompaniuje wokalowi Dave’a Lamberta. Bajka trwa dalej, a do coraz bardziej bluesowego fortepianu dołącza mocna sekcja rytmiczna. Zagrany w wolniejszym tempie „Reason For Everything” ma przyjemnie brzęczącą gitarę i jeszcze większą ilość pięknie połączonych harmonii, zaś wibrujący, energiczny, zdecydowanie wciąż świeżo brzmiący „Treacle Toffee World” to jeden z najsłynniejszych utworów Fire z ery psychodelii. Klimatyczny „Only A Dream” z pełnym emocji śpiewem to zdecydowanie mój ulubiony numer. Skąpa instrumentacja stopniowo nabiera tempa, tworząc tło dla hymnowych refrenów i wokalnych harmonii, którymi trudno się nie rozkoszować. Kolejny z moich ulubionych to „Flies Like A Bird” gdzie niewinny, melodyjna gitara elektryczna podparta znakomitym basem i perkusją prowadzi do czegoś, co jest o wiele bardziej grunge’owe. Jakież to fantastyczne!

Najważniejszymi momentami tego koncertu (przynajmniej dla mnie) były dwa bardzo intymne utwory. Pierwszy to „It Would Never Have Happened In My Days” zaśpiewany przez Lamberta z gitarą akustyczną, który ubolewa nad problemami młodego pokolenia takimi jak zdrada, niechciana ciąża, rozbite auto… ten album z pewnością nie trzymał się zasad. O drugim za chwilę, bo tuż potem mamy pełen dysonansów i brudnych gitar „War”. Myślę, że każdy zespół punkowy byłby z niego dumny! Zupełnie inny jest „Like To Help You If I Can” z jazzowym klimatem, mnóstwem światła i cienia, oraz pełnym duszy wokalem. Bogata, melodyjna gitara elektryczna, oraz sympatyczny bas i perkusja dopełniają całości… „I Can See The Sky” to kolejny rockowy utwór z bardzo wyrazistą gitarą basową i wieloma ekscytującymi zwrotami akcji, w tym świetną grą na harmonijce w wykonaniu lidera. Choć „Father’s Name Is Dad” nie znalazł się na oryginalnym albumie powszechnie uważany jest za wisienkę na torcie zespołu Fire. I nic dziwnego. Biorąc pod uwagę doskonałą jakość dźwięku w „The Magic Shoemaker Live!” ta wersja w pełni oddaje istotę utworu – jest potężna i energiczna do granic możliwości… „It’s Just Love” – ten utwór znany jest fanom Strawbs dzięki rockowemu kawałkowi „Just Love” z płyty „Hero And Heroine”. Ta wersja jest jednak łagodniejsza, a jej akustyczna interpretacja spotyka się z ciepłym aplauzem. Fortepian, na którym gra Lambert, wprowadza w nagranie „Shoemaker” zapewniając sympatyczny akompaniament do jego melancholijnego wokalu. Tempo przyspiesza, aż do momentu, gdy zdominują go teatralne brzmienie klawiszy, wywołując nostalgię i przywodząc na myśl intra do przedstawień dla małych dzieci, a na zakończenie mamy całkiem przyjemne akcenty perkusyjne. Finał koncertu (oczywiście przed bisami!) to radosny, skifflowy numer „Happy Man Am I” – tak optymistyczny, jak sugeruje sam jego tytuł. Choć przywodzi na myśl Lonniego Donegana i jemu podobnych, utwór zawiera pięknie opowiedziany fragment Raya, który pomaga szczęśliwie zamknąć wszelkie wątki tej baśniowej opowieści.

Drugim po „It Would Never Have…” najważniejszym dla mnie momentem koncertu było wykonanie „Mama When Will I Understand”. Na drugim krążku tego zestawu znajduje się jego inna wersja zagrana w ciężkim bluesowym formacie. Tutaj jest ona zredukowana do ekspresyjnego fortepianu i tekstu emocjonalnie przekazanego z pespektywy dziecka. Lambert z wielkim bólem w głosie porusza w nim tematy takie jak rasizm i uzależnienie od narkotyków. Po raz kolejny pokazuje też swoją wszechstronność i umiejętność śpiewu, które doskonale uzupełniają emocje każdego utworu. Doskonałe zwieńczenie absolutnie fascynującego albumu.

Pytanie, które nieuchronnie się nasuwa brzmi: czy Fire zasłużyli na większy sukces z tym materiałem? Słuchając tych trzech płyt, odpowiedź zdecydowanie brzmi: TAK! Z lepszym zarządzaniem i lepszym wsparciem w studiu mogliby osiągnąć o wiele więcej. Ale choć los był przeciwko nim, teraz mamy szansę delektować się całą ich spuścizną.

Rozkwit muzyki rockowej w Europie i Stanach Zjednoczonych z jej różnymi podgatunkami  jaki miał miejsce w latach 60 i 70-tych XX wieku spowodował, że niemal w każdym z tamtejszych zakątków powstawało wiele znakomitych, a dziś zapomnianych wykonawców,  których twórczość mozolnie odkrywają muzyczni archeolodzy. Ten rockowy boom rozlał się po całym świecie, docierając do miejsc, dla nas Europejczyków egzotycznych jak Indonezja, czy Nowa Zelandia. Tym razem zapraszam do Ameryki Południowej – prawdziwej kopalni muzycznych diamentów.

AGUATURBIA „Aguaturbia” (1970).

Po przygodzie z Los Jokers perkusista Willy Cavada razem z gitarzystą Carlosem Coralesem, wokalistką Denise (żona Coralesa) i basistą Ricardo Brionesem w 1968 roku założyli w Santiago, psychodeliczny zespół Aguaturbia. Pierwszy album, nagrany na żywo w dość prymitywnych warunkach i wydany w 1970 roku uważany jest za kamień węgielny chilijskiego rocka.  Album ostry, pełen energii, ciężkich riffów i przesterów z eterycznym żeńskim wokalem i angielskimi tekstami nawiązuje do stylu Jefferson Airplane. Autorskie kompozycje w połączeniu z dynamicznymi coverami nadały mu intensywność, która wydaje się świeża i porywająca. Gitarzysta swoimi potężnymi solówkami wprawia w zachwyt niejednego malkontenta. Jego kunszt dostrzec można w każdym z ośmiu nagrań. Trudno wskazać wyróżniające się utwory – wszystkie są znakomite! Mnie uwiodła hipnotyczna interpretacja „Somebody To Love” Jefferson Airplane, oraz zmysłowa i niezwykle elektryzująca „Erotica” będąca wyimaginowaną ścieżką dźwiękową do filmu o seksualnej rewolucji. Uwodzicielski wokal Denise w tym drugim płynnie łączy się z porywającą gitarą Carlosa; na kilometr czuć, że między nimi jest coś więcej niż tylko muzyka. Dreszcze towarzyszą mi w „Ah Ah Ah Ay” z porywającym perkusyjnym solo Willy’ego Cavady perfekcyjnie zagrane i nagrane w jednym ujęciu i w znakomitym, sześciominutowym „Blues Of The Westside”. Całą pulę zgarnia jednak genialna wersja hitu „Crimson And Clover” amerykańskiego zespołu Tommy James And The Shondells z 1968 roku, który w Stanach przez szesnaście tygodni był numerem jeden na listach przebojów. Kwartet przekształcił tę popową klasykę w pulsujące psychodeliczne arcydzieło!

Album „Aguaturbia” z przełomowym stylem i surowym charakterem oferując prawdziwie porywającą podróż dźwiękową pozostaje pozycją obowiązkową dla każdego, kto zgłębia korzenie rocka w Ameryce Łacińskiej. Owa muzyczna ekspresja w połączeniu z prowokacyjną okładką przekraczały granice konserwatywnego, mocno katolickiego społeczeństwa chilijskiego tamtych czasów. Zdjęcie zespołu siedzącego nago w półciemnym pokoju wywołało niemałe poruszenie (na drugiej płycie poszli dalej – ukrzyżowali swojego lidera); sklepy odmówiły jego sprzedaży, prasa i Kościół go ocenzurowali. Album (jak i zespół) stał się symbolem artystycznego buntu nie tylko w Chile, ale również na większej części kontynentu.

EL RITUAL „El Ritual” (1971)

Ten krótkotrwały, ale ważny meksykański zespół z Tijuany silnie związany z Los Dug Dug’s ( w pewnym momencie niemal wszyscy byli jego członkami) powstał pod koniec lat 60-tych, w okresie wielkich przemian społeczno-politycznych nie tylko w Meksyku. Tworzyli go czterej znakomici muzycy o niezwykłej wyobraźni: Abelardo Barceló Durazo (dr, voc), Francisco Arturo Bareño Pérez (g. flute, voc), Martin P. Mayo (org, voc) i Gonzalo Hernández (bg, voc). Swój jedyny album nagrali w 1971m roku w legendarnej wytwórni Raff Records. Zespołowi w znakomity sposób udało się stworzyć bardzo oryginalny konglomerat rocka psychodelicznego, hard i blues rocka, oraz progresywną psychodelię z całym bogactwem folkowo azteckich brzmień z akcentami jazz rocka. Jak widać jest w czym wybierać. Mroczne utwory przeplatają się  z przyjemnymi melodyjnymi kawałkami, przy czym zespół nie stronił od improwizowania. Wszystko połączono w wyjątkowo spójny sposób, z unikalnym jak na tamten czas wyczuciem. Słuchając tej płyty piosenka po piosence szczęka mi opadła na całe czterdzieści minut. Nie mogłem uwierzyć, że słucham tak bardzo dojrzałego latynoskiego zespołu, o istnieniu którego nie miałem pojęcia! Całość, osiem utworów, które same w sobie stały się klasykami ma przemyślaną koncepcję, którą można w skrócie opisać jako walkę dobra ze złem. Teksty (śpiewane po angielsku) nawiązują do Szatana i piekła, ale także do raju i Boga. To odważny i perfekcyjny album, pełen małych arcydzieł, których pozazdrościłyby bardziej popularne zespoły. Od psychodelicznego i mrocznego szaleństwa „Satanas” z jego epickim początkiem, przez jazzowe „Peregrinación Satánica”, po meksykańskie brzmienie w „Groupie” ta płyta zadziwia, intryguje i uzależnia. Spokojne „Bajo el Sol y Frente a Dios” to balsam na uszy, a mówiąc wprost piękna folkowa piosenka z bardzo subtelną aranżacją, zwiewnym fletem i cudnymi harmoniami wokalnymi. Wpada do głowy i długo z niej nie wychodzi.

Dla mnie „El Ritual” to jeden z najlepszych (o ile nie najlepszy) meksykański rockowy album wczesnych lat 70-tych! Jego słuchanie bez ostrzeżenia zapiera dech w piersiach. Kiedy się kończy słychać jak płuca się rozluźniają; trzeba spłukać twarz zimną wodą, nabrać powietrza i posłuchać go ponownie.

GRUPO CIRUELA „Regreso Al Origen” (1973)

Pozostając w Meksyku przenieśmy się do miasta Reynosa leżącego nad rzeką Rio Grande w stanie Tamaulipas, niedaleko granicy z USA. To tam powstała legendarna Grupo Ciruela. Ich jedyny album z 1973 roku to wzorcowy przykład ciężkiego rocka jaki pojawił się w tym czasie w Ameryce Południowej. W kraju kronikarze nadali mu miano meksykańskiego Deep Purple, a kiedy zespół rozpadł się tuż po wydaniu płyty cały Meksyk pokrył się żałobą. No, może trochę przesadzam… ale prawda jest taka, że zespół był naprawdę dobry. Inspirowali się Hendrixem, Cream, Ten Years After, Blue Cheer… Pierwotny skład rozpadł się jak domek z kart w trakcie nagrywania płyty. Na placu boju został jedynie perkusista Guillermo Garibay, który zwerbował nowych członków: Luisa Péreza (wokal), Gallo Esparza (gitara basowa), Javiera Villafuerte (gitara) i Billy’ego Valle (gitara), z którymi ukończył nagrania. Pomimo problemów finalny efekt okazał się wybuchowy. W tym czasie, o czym być może nie każdy wie, meksykańskie zespoły miały odgórny nakaz nagrywania piosenek po hiszpańsku. Zespół, tak na wszelki wypadek, nagrał wersję angielską. I całe szczęście, gdyż hiszpańska, która nawiasem mówiąc nie trafiła wtedy na rynek, została bezpowrotnie stracona w czasie trzęsienia ziemi w 1985 roku, najbardziej niszczycielskiego w historii współczesnego Meksyku. Siedem kapitalnych, bardzo ciężkich gatunkowo nagrań z hipisowskim klimatem są dość innowacyjne. Petarda zostaje odpalona od pierwszych sekund w otwierającym płytę utworze „Padre” z podwójnym bębnem basowym, który powala na kolana. Dech w piersiach zapiera intensywny, siedmiominutowy „Peste” z muskularną sekcją rytmiczną, ciężką gitarą i harmonijką, wzmocnione złowrogim refrenem z powtarzającym się krzykiem „I can feel the darkness!” (Czuję ciemność). To tylko przykład dwóch z tych mocnych (a jest ich więcej). Oprócz tego jest tu moje ulubione blues rockowe „Acapulco Dorado” hipnotyzujące delikatnymi jazzowymi tonami z pięknym brzmieniem talerzy perkusyjnych, oraz znakomity „Regreso Al Origen” przypominający wczesny Led Zeppelin z fajnym solo na flecie w końcówce. Trwające około dziewięciu minut „Despertar” czaruje akustycznym wstępem, po którym następuje kontrolowany chaos tworzący psychodeliczną przestrzeń z ciekawym solo na perkusji w jego drugiej części. To najbardziej progresywny utwór na płycie, którą należy słuchać głośno, najlepiej na słuchawkach; są tam różne ukryte smaczki, które trudno wyłapać z głośników.

MANAL „Manal” (1970).

Rok 1970. Cała Argentyna była już przygotowana na przyjęcie eksplozji, której wybuch zapowiedziały zespoły tak zwanej „nowej fali”: Los Gatos, Almendra i Manal.  Pierwszy charakteryzował się beztroskim rytmem z lekkimi akcentami melancholii. Drugi, rok wcześniej wstrząsnął krajem kreatywnym albumem „Almendra” wyprzedzającym swoje czasy. Ostatni dał dawkę seksu, nocnego życia bohemy, a przede wszystkim bluesa. I to dobrego bluesa z przewagą ostrych gitar. nutami jazzu i rock and rolla. Historycznie rzecz biorąc było to pierwsze argentyńskie power trio, w którym każdy z muzyków wyróżniał się na swój sposób. Alejandro Medina dostarcza genialnych linii basowych, a gitara w rękach Claudio Gabisa rozkwita w niezwykle upajającym, nieco jazzowym stylu. Całą uwagę skupia jednak Javier Martínez. Nie dość, że jego perkusja jest potężna i robi wrażenie, to na dodatek okazuje się być świetnym wokalistą.  Jego teksty dotyczą głównie hipisów, ich życiu na ulicach i egzystencjalnych rozterek. Większość uważa, że byli pod wpływem Cream, a mnie się wydaje, że więcej wspólnego mają z Ten Years After, ale nie mnie to rozsądzać. Cieszy mnie, że album nie ma słabych momentów – jego ​​spójność jest wręcz idealna.

Śmiało można powiedzieć, że „Jugo De Tomate” to ponadczasowy argentyński klasyk. Monumentalny riff, zapadający w pamięć refren i subtelna harmonijka, która pojawia się na końcu nadaje ton temu, co nas czeka. Co prawda dzięki psychodelicznym organom Hammonda przyjemny „Porque Hoy Nací” nieco odbiega od bluesa, ale ja lubię różnorodność na takich albumach, bo przecież blues nigdy nie jest oryginalny, ale (pod pewnymi względami) potrafi być innowacyjny. Za sprawą „Avenida Rivadavia” zespół powraca na właściwe tory, choć obiektywnie trzeba przyznać, że to najbardziej popowy numer na płycie. Na szczęście ratuje go genialna rockowa solówka gitarowa i frenetyczna perkusja. Za to „Todo El Día Me Pregunto” (Cały dzień się zastanawiam) to najbardziej bluesowy blues oparty na prostym fortepianie i okazjonalnych, bardzo efektownych (czyt. szalonych) riffach gitarowych, które pojawiają się między każdą zwrotką.  „Avellaneda Blues”, rozpoczynający stronę „B” oryginalnej płyty, jest małym arcydziełem gatunku. Utwór przenosi nas w lata 60-te do Avellanedy, obskurnej portowej dzielnicy, siedliska artystycznej bohemy. Opisowy tekst z wersami pokroju: „Brudna kałuża, śmierdząca woda, porzucony stary but…”  uzupełnia cielesny blues. Głos Javiera Martíneza nigdy nie brzmiał tak perfekcyjnie, a jego wykonanie jest naprawdę niebywałe. Jazzowe solo gitarowe w środku, jedno z najlepszych jakie tu się pojawia, jest wisienką na torcie tego nieskazitelnego pod każdym względem utworu. Krótkie perkusyjne wprowadzenie otwiera nieco sielankowy „Una Casa Con Diez Pinos” (Dom pod Dziesięcioma Sosnami) z prawdziwie rustykalnymi gitarami akustycznymi i genialnymi riffami gitary elektrycznej. Album kończy „Informe De Un Día”, najdłuższy ze wszystkich zaprezentowanych tu kawałków. Jest szybki, jest żywiołowy, z zachwycającym fortepianem i refrenem z chórkiem. Jego najlepszą częścią jest rozbudowana i przesterowana solówka gitarowa z powalającym riffem i perkusyjne solo, w której Javier demonstruje całą swoją wirtuozerię. To właśnie tutaj, w zwartym wykonaniu zespół naprawdę dał czadu. Mówiąc krótko – bluesowe arcydzieło!

Temat mniej oczywistych płyt z Ameryki Południowej jest tak wielki jak sam kontynent, a te cztery propozycje to ledwie kropelka w zasobach ogromnego oceanu rockowego. Do tematu będę wracał, bo w rękawie trzymam kolejne asy i to z niejednej talii kart. Przy okazji piszcie w komentarzach o swoich faworytach z tamtego obszaru – być może niektóre pokryją się z moimi…

Trúbrot to bez wątpienia jeden z najbardziej znanych i wpływowych zespołów w historii muzyki islandzkiej. Bardziej niż (i tu pewnie się narażę) Sigur Rós. Była to pierwsza supergrupa, która powstała w maju 1969 roku składająca się z członków dwóch najpopularniejszych wtedy zespołów:  Flowers i  Hljómar (Dźwięki). Gitarzysta i kompozytor Gunnar Thórgarson , śpiewający basista Rúnar Júlíusson, wokalistka Shady Owens, oraz z organista Karl Sighvatsson i perkusista Gunnarem Jökull Hákonarsonem od miesięcy planowali jedno – stworzyć islandzki zespół wszech czasów.

Nazwę zespołu wymyślił młody dziennikarz, Árni Johnsen; odpowiednio tajemnicza i pasująca do panującej wówczas ery hipisowskiej. W rzeczywistości jest to islandzki neologizm, który w wolnym tłumaczeniu znaczy „wiarołomność”. Początkowo fani macierzystych grup nie przyjęli ich z entuzjazmem. Publicznie po raz pierwszy wystąpili dwa miesiące później, w Sigtún. Oczekiwania były duże, ale tego wieczoru zespół nie zrobił na publiczności szczególnego wrażenia. To był trudny dla nich czas. Dali jednak radę i pokonali kłody rzucane im pod nogi. W październiku udali się do Londynu, gdzie w Trident Studios nagrali dwanaście utworów, z których jedenaście znalazło się na debiutanckiej płycie wydanej pod koniec grudnia przez islandzki oddział Parlophone. 

Po latach okazuje się, że to wciąż świetny, undergroundowy album pełen znakomitych pomysłów, dopracowanej muzyki z nutą popu, oraz damsko-męskim pięknym wokalem zaśpiewanym w ojczystym języku. Z tej śpiewającej dwójki bardziej podoba mi się panna Owens mająca czysty, lekko smutny głos, który idealnie pasuje do jazzowej estetyki, ale gdy trzeba zaśpiewać agresywnie daje radę. Pochwalić tu wypada także gitarzystę i klawiszowca, którzy z łatwością przechodzą między delikatnymi, popowymi aranżacjami, a mocnym rockiem w stylu Deep Purple, oraz sekcję rytmiczną za luźny, typowy dla przełomu tamtej dekady folkująco-hipisowski klimat. Zespół rozwija przed nami szeroki wachlarz stylów. Obok własnych, znakomitych zresztą numerów takich jak „Sama Er Mér”, „Elskaðu Náungann”, czy „Við” znalazły się covery, którym nadano nie tylko nowe, ciekawe aranżacje, ale także teksty i tytuły po islandzku. I tak utwór Beatlesów, „Things We Said Today” stał się ciężkim, proto metalowym „Þú Skalt Mig Fá”, przebój „My World Is Empty Without You” The Supremes wykonany w folkowej aranżacji z organami i gitarą akustyczną nazywa się „Án Þín”, zaś „Rain” Jose Feliciano „Hlustaðu Á Regnið”. Jest tu też dziewięciominutowa mini rock opera „Afgangar”, oraz transkrypcja kompozycji „Elskaðu náungann” (Kochaj bliźniego swego) z opery „Tannhäuser” Richarda Wagnera wokół której pojawiła się pewna kontrowersja. Otóż Islandzka Narodowa Korporacja Radiofoniczna (ISB) uznała za niestosowne, by popowy zespół przejął klasyczny utwór w związku z czym zakazała jego wykonywanie, a miejsce na płycie w którym się znajduje miało zostać wymazane. Mało tego – wstrzymano tłoczenie nakładu (udało się wyprodukować zaledwie trzysta egzemplarzy, które sprzedały się na pniu) i przez długie lat album był niedostępny. Wznowiono go dopiero w 1992 roku(!) na płycie CD i kasecie przez firmę Steinar z Reykjaviku. Oprócz podstawowego materiału kompakt zawierał dwunasty utwór, „Breyttu bara þóð þúr”, który wtedy został odrzucony, plus pięć nagrań z singli z 1970 roku.

Po trasie koncertowej w Danii Shady Owens ogłosiła, że wraca do Stanów Zjednoczonych, gdzie się urodziła (na Islandię trafiła z rodzicami jako nastolatka); tuż po niej z zespołem pożegnali się perkusista i klawiszowiec. Po ostatnim występie w Islandii, jeszcze w oryginalnym składzie zaprosili Led Zeppelin do wspólnego spędzenia czasu i zaprzyjaźnili się z Jimmym Page’em i Robertem Plantem. Kiedy Jimmy i Robert wrócili nocą do hotelu byli zdumieni, że słońce wciąż jasno świeci. Taki widok o północy w anturażu ośnieżonych lodowców i gejzerów najwyraźniej zainspirował ich do napisania „Immigrant Song”, który jak wiemy znalazł się na trzecim albumie brytyjczyków.

To był ten okres, kiedy zespół inspirował się muzyką The Nice, elektrycznym Crosby Stills Nash And Young i ciężkim brytyjskim rockiem. W połowie 1970 roku polecieli do Londynu zamówić wzmacniacze o dużo większej mocy, a w październiku do Kopenhagi gdzie w Vifoss Studios nagrali płytę „Undir Áhrifum”, która ukazała się przed Bożym Narodzeniem tego samego roku.

To co w pierwszej kolejności zwraca uwagę to niesamowity męski wokal Rúnari Júlíussoni wspomagany przez nowego klawiszowca Magnús Kjartansson i Gunnar Thórgarson, do którego wpasowały się znakomite gitary i organy otulone świetnymi aranżacjami. Słusznie reklamowano go jako „pierwszy islandzki album z własnym oryginalnym materiałem”. Gunnar i Magnús napisali większość z ośmiu numerów zaśpiewane, poza jednym wyjątkiem, po angielsku co wywołało sporo kontrowersji. Roszady personalne przyniosły też znaczącą zmianę w ich brzmieniu. To wcześniejsze, łączące pop lat 60-tych z okazjonalnie ciężkim boogie w stylu Deep Purple, czy Led Zeppelin zostało w dużej mierze porzucone na rzecz luźniejszego, folkowego brzmienia opartego na harmoniach wokalnych w stylu wspomnianych już CSN & Y. Dowodem kapitalny „Everything’s Alright” z jazzowym pianinem, „In The Country” z brzęczącymi akustycznymi gitarami, czy najbardziej popularny z tej płyty, „Relax” z piękną partią fletu. Z kolei „Sunbath” jest tak cudowny, że za każdym razem totalnie mnie rozkleja.

Pewnym zaskoczeniem dla wszystkich była druga strona płyty, na której znalazły się dwa nagrania: prawie jedenastominutowy „Feel Me” i o cztery minuty krótszy, jako jedyny zaśpiewany po islandzku, „Stjörnuryk”, które idealnie oddawały ducha tamtych czasów. Pierwszy to prawdziwy majstersztyk progresywnego rocka z pięknie prowadzonym wokalem,  liturgicznymi organami i perfekcyjną sekcją rytmiczną zamieniający się po sześciu minutach w małą bestię. Drugi wprowadza senną psychodeliczną aurę, by potem, gdy wchodzi ostra gitara dać czadu w stylu wczesnego Yes. No i ta dopracowana do perfekcji wokalna harmonia…ach, miód na uszy!

Recenzje krytyków były podzielone choć trzeba przyznać, że były obiektywne i w większości pozytywne. Nakład, rozszedł się błyskawicznie, choć tak jak w przypadku debiutu na jego wznowienie trzeba było czekać do 1992 roku.  W rocznym podsumowaniu „Undir Áhrifum” został albumem roku, a  Rúnari Júlíussoni okrzyknięty gwiazdą pop rocka. Mimo to muzycy byli niezadowoleni, czuli, że brakuje im iskry i byli gotowi zamknąć ten rozdział. Gunnar poważnie rozważał dołączenie do konkurencji, czyli do zespołu Ævintýri, na szczęście Gunnar Jökull i Karl Sighvatsson, byli gotowi pomóc swoim byłym kolegom. Gunnar usiadł z powrotem za perkusją, Karl przejął organy dając Magnusowi miejsce przy fortepianie. Nowa siła napędowa i kreatywność wskrzesiła chęć tworzenia i grania. Z nową energią zespół rozpoczął pracę nad swoim największym, koncepcyjnym dziełem, „…Lifun” (Życie).

Przedpremierowe wykonanie płyty miało miejsce 13 marca 1971 roku w Háskólabíó przy pełnej sali. Na widowni pojawiła się Shady Owens jako gość honorowy przyjeżdżając na Islandię specjalnie na ten jeden koncert, którego pierwszą połowę zespół poświęcił starszemu materiałowi. Po zakończeniu otrzymali owację na stojąco trwającą kilkanaście minut. Nie było czasu na bisy ponieważ czekał na nich samolot do Londynu, gdzie w Trident Studios mieli dokonać ostatnich poprawek. Gotowy album ukazał się dokładnie 29 lipca. Bardzo oryginalna, ośmiokątna okładka zaprojektowana przez Baldvina Halldórssona była uważana za awangardową i dziś jest kolekcjonerskim rarytasem.

Płyta otrzymał znakomite recenzje i do wiosny 1972 roku sprzedał się w rekordowej jak na Islandię liczbie trzech tysięcy egzemplarzy, ale niekoniecznie stał się bombą na jaką liczono. Być może oczekiwania były zbyt wygórowane i dopiero później album zyskał legendarną etykietę. Na przykład, zdobył tytuł „Albumu Stulecia” na festiwalu Music Awards Of The Century, a w plebiscytach przeprowadzonych podczas Dnia Muzyki Islandzkiej w 2007 i 2009 roku zajął dwa razy drugie miejsce wśród najlepszych albumów w historii Islandii.

W tym największym swoim dziele zespół przedstawił historię życia bezimiennej osoby od narodzin do śmierci. Temat nie nowy, często wykorzystywany przez zespoły progresywne przeważnie z epickim rozmachem. Zaskoczyło mnie, że Trúbrot zawarł swą opowieść w bardzo zwięzłych i krótkich utworach. Te muzyczne miniaturki, a jest ich trzynaście, z reguły nie przekraczają trzech minut (najdłuższy, „Am I Really Livin?” trwa dokładnie 3:48) i słucha się ich wyśmienicie. Zespół uniknął przerostu treści nad formą na czym wielu innych poległo. Nie ma tu wypełniaczy. Wszystkie utwory, od pierwszego do ostatniego, budzą we mnie emocje i zachwycają na swój sposób. I nie ważne, czy są to te ostrzejsze i cięższe jak „Lives Overture”, „School Complex”, „Am I Really Livin?”, „What We Believe In” (organy plus szalejąca gitara!), czy też pełnej urody ballady „Hush-A-Bye” i „To Be Grateful” z łapiącymi za serce przepięknymi harmoniami wokalnymi. Coś w tej muzyce musi być skoro Islandzka Orkiestra Symfoniczna razem z popowymi wykonawcami wykonała „…Lifun” w 1992 roku i dwa lata później wydała to na płycie.

Na początku 1972 roku muzycy zaczęli myśleć o kolejnym albumie. Zespół, który w tym czasie był już kwartetem zaprzestał koncertów i skupił się na pisaniu materiału. Kiedy stało się jasne, że koszty nagrania i wydania będą zaporowe żadna wytwórnia nie była zainteresowana jego wydaniem. Założyli własną, nazwali Trúbrot i wydali płytę stając się pierwszym zespołem, który zrobił to w Islandii. Wkrótce ich śladem poszli inni.

Tym razem nagrań dokonano w Danii posiłkując się lokalnymi muzykami sesyjnymi wprowadzając do gry smyczki i dęte blaszane. „Mandala” trafił do sklepów w lipcu i podobnie jak poprzednie sprzedał się „od ręki”.

O ile wcześniejsze wydawnictwa były chwalone, ta nie zachwyciła recenzentów. W zasadzie podzielam ich zdanie. Brakuje mi tu przede wszystkim wspaniałych harmonii wokalnych, którymi do tej pory czarowali, a nowy wokalista, Björgvin Halldórsson (brat Baldvina, tego od ośmiokątnej okładki) głosowo niczym specjalnym się nie wyróżnia. Utwory, jest ich jedenaście, to w zasadzie amerykański soft rock; próżno szukać tu elementów progresji, czy ciężkiego rockowego brzmienia. Takich płyt w tym czasie było setki – można było wywozić je na wysypisko ciężarówkami. Do radia przebiły się dwa utwory: „Mandala” i „My Friend & I” – cieszyły się dużą popularnością wtedy i dziś. Jeśli komuś „leży” taka muzyka pewnie spodoba się piosenka „All I Wanna Do” utrzymana w stylu The Beatles, czy ballada „Drifting”, która mogłaby pochodzić z repertuaru zespołu America. Pewną rysą na wizerunku Trúbrot było nieautoryzowane wykorzystanie wiersza poety Jóhann Hjálmarsson w „My Friend & I”, które zakończyło się wysoką grzywną i oficjalnymi przeprosinami w prasie.

„Mandala” to ostatni album zespołu, którego koniec przewidywany był od dawna. Nieporozumienia, kolejne roszady personalne, wycofanie się amerykańskiej wytwórni płytowej Fantasy z zamiarem dystrybucji „Mandali” za Oceanem spowodowało, że wiosną 1973 roku muzycy grzecznie sobie podziękowali i rozeszli się każdy w inną stronę. Na przestrzeni lat pojedyncze utwory znalazły się na niezliczonych albumach kompilacyjnych, ale powstało również kilka kompilacji poświęconych wyłącznie zespołowi. Najbardziej godna uwagi, którą polecam jest ta z 2009 roku wydana przez wytwórnię Íslenskir ​​​​tónar pod nazwą „Trúbrot 1969-1972”. Ten czteropłytowy box zawiera wszystkie ich nagrania, oraz 52-stronicową, bardzo ciekawą i pomocną książeczką.

Nie od dziś wiadomo, że hiszpański rock lat 70-tych był krok do tyłu w stosunku do europejskiego, czy amerykańskiego rocka. Upraszczając, można powiedzieć, że wpływ na to miała dyktatura generała Franco, po śmierci którego nastąpił rockowy boom. To, co się wtedy tam ukazywało do dziś budzi zachwyt miłośników progresywnego rocka i szacunek fanów ciężkich brzmień. Sam tego doświadczyłem prezentując w tym miejscu płyty takich zespołów jak Leño, Ñu, Lon Star, Maquina, Tapiman, Pan Y Regaliz, czy Storm, a ze współczesnych Blue Merrow, który w 2022 roku zalśnił na muzycznym nieboskłonie niczym betlejemska gwiazda. Część z nich znalazła się pod wspólnym tytułem „Rockowa corrida z Hiszpanii”, innym, jak na przykład Lon Star, czy Ñu poświęciłem osobne artykuły.  Ciągnąc ten wątek chcę zwrócić uwagę na kolejnych, bardzo ciekawych moim zdaniem wykonawców z tego kraju. Zacznę alfabetycznie, od „A” do „Z”.

Kultowy zespół Atila z Girony swoją drugą płytą „Intención” z 1976 roku zwrócił moją uwagę dość dawno, choć kompakt przywiozłem sobie z Hiszpanii dopiero w 2018 roku. Złowieszcza okładka w stylu Goi zawsze przyciągała moje oko.

W momencie powstania, czyli w 1973 roku, Atila zaczynał jako undergroundowe power trio, które po kilku zmianach personalnych przekształciło się w kwartet grający progresywnego rocka. Dwa lata później samodzielnie wyprodukowali album „El Principio Del Fin” (Początek końca) nagrany na żywo w jednym podejściu z niewielką publicznością zgromadzoną w studiu. Krążek zawierał jedno, prawie trzydziestominutowe nagranie w stylu brytyjskiego The Nice i włoskiego klasycznego prog rocka. Album (dziś tak rzadki, że ma status Świętego Graala!) przyniósł im pewną sławę i dał możliwość występów na ówczesnych festiwalach. W 1976 roku nagrali „Intención” zawierający cztery utwory z mnóstwem fantastycznych partii klawiszowych z oszałamiającym Hammondem i soczystym moogiem na czele. Są tu doskonałe, momentami ostre solówki gitarowe z hiszpańskim akcentem, oraz kapitalna sekcja rytmiczna. Utwór tytułowy zwalił mnie z nóg już przy pierwszym odsłuchu. Ponad osiem minut 24-karatowego progresywnego Nieba w duchu Pink Floyd ery „Meddle” (gitara i organy prawie jak w „Echoes”!) z cyrkoniami Yes i ELP, które z gracją miażdżą serca i umysły. Ten sam poziom entuzjastycznej inwencji jest widoczny w bardziej klasycznie zorientowanym, instrumentalnym „Cucutila” zdominowanym przez organy. Dobry numer, choć nie aż tak jak „Dia Perfecto” – cichy bohater tej płyty i  jeden z moich ulubionych tego zespołu. Zaczyna się delikatnymi dźwiękami, które przechodzą w klasyczny klawiszowy motyw. A kiedy nabiera tempa dzięki niesamowitemu motywowi granemu na moogu, dudniącej perkusji i gitarze zrozumiecie co mam na myśli mówiąc o MOCY. Całość to mieszanka znakomitego space rocka z udziałem żeńskiego chóru i zapowiedź ich następnej płyty… Szesnastominutowy, epicki „El Principio Del Fin” będący zwieńczeniem albumu to kompozycja, pełna wachlarza emocji i porywających solówek, w których klawiszowiec Benet Nogue i gitarzysta Eduardo Niebla nawiązują ze sobą telepatyczną nić porozumienia. Tak naprawdę jest to bardziej dopracowana, o połowę krótsza wersja pierwszego  albumu koncentrująca się bardziej na muzycznych fragmentach, z pominięciem wielu improwizacji i dużo krótszym perkusyjnym solem. Prawdziwa bestia pokazująca zespół w szczytowej formie.

„Intención” to jedno z najważniejszych osiągnięć ówczesnej prog rockowej hiszpańskiej sceny. Płyta była kilkakrotnie wznawiana (ostatnio w 2019 roku); dostępna jest też wersja, gdzie na jednym dysku umieszczono wydany rok później trzeci album, „Reviure”, co po katalońsku znaczy „Odrodzenie”.

Wydawać by się mogło, że po tak znakomitej płycie jaką była „Intención” nie da się przywrócić spontaniczności i entuzjazmu,  powtórzyć unikalnego brzmienia, ani tym bardziej stworzyć coś jeszcze lepszego. A jednak! „Reviure” (w podtytule „Revivir”) był szczytem szczytów możliwości zespołu. Jego naturalna energia została odpowiednio skondensowana w symfonicznym progresie, z dodatkiem space rocka i jazzowej dynamiki. Wśród czterech zaprezentowanych tu utworów nie ma ani jednej zmarnowanej nuty, ani jednej straconej sekundy; nie ma chwili wytchnienia, za to jest mnóstwo mocy. Tytułowa kompozycja jasno pokazuje odejście od  psychodelii – teraz to mroczny progresywny krążek bardzo bliski „piwnicznemu” kraut rockowi kultowych zespołów pokroju Tritonus, Twenty Sixty Six And Then, Murphy Blend, Virus, Nosferatu… Jak dla mnie brzmi to niemiecko, ale znakomicie zaśpiewane po katalońsku przez Beneta Nogue, który rozwija też całą masę (wcale nie taniego) sprzętu klawiszowego. Absolutnie mistrzowska i inspirująca sekcja rytmiczna, oraz znakomita gitara prowadząca to wzór dla wielu grup nie tylko spod znaku prog rocka. Z kolei „Somni”, w którym kosmos łączy się jazz rockiem, a nawet funkiem to jeden z najlepszych utworów wśród absolutnie genialnych. I tyle. „Atila” to kolejny instrumentalny, pełen detali dwunastominutowy numer ocierający się o hard rocka z gitarą w stylu Jana Akkermana, a perkusyjne solo Joana Punyeta skutecznie powstrzymuje wzrost trawy pod moimi oknami. Finałowy „Al Mati” przynosi rozmach śródziemnomorskimi brzmieniami nawiązującymi do włoskiego progresu. Podsumowując w trzech słowach – „Reviure” to arcydzieło. I chociaż nigdy nie bawię się w dawanie płytom gwiazdek, to tym razem zrobię wyjątek i w skali od jeden do dziesięciu daję jedenaście!

Niedoceniany zespół Tarántula założony w Walencji w tym samym roku co Atila, od początku stawiający na teatralność z wyraźnie progresywnym podejściem powinien zostać odkryty na nowo. Tworzący go muzycy otwarcie mówili, że zainspirowały ich zespoły takie jak Yes, Jethro Tull, Uriah Heep i Focus. Pod koniec 1976 roku, pod wodzą klawiszowca Vicente Guilleta w madryckim Eurosonic Studios nagrali album „Tarántula”, który wydała wytwórnia Zafiro.

Choć głównymi instrumentami są gitara i wszechobecne w tego typu muzyce klawisze (Hammond, mellotron, moog) to bas i perkusja nie ograniczają się do akompaniamentu. Można powiedzieć, że są dwiema pozostałymi nogami stołu, na którym spoczywa imponujący głos Rafaela Cabrery. Jego wszechstronność pozwala mu sięgać od operowych tonów, które prezentuje w otwierającym album nagraniu „Recuerdos”, po rockowy rejestr w „Singladura Final” i złowieszczym „La Danza del Diablo”. Całość to osiem kompozycji z elementami rocka, bluesa, folku i muzyki klasycznej w rozbudowanych aranżacjach z licznymi zmianami tempa. Okazjonalne hard rockowe wybuchy nadają muzyce prawdziwie „kameleonowy” charakter wykraczający poza progresywną sferę. Co ciekawe, nie brzmi to ani oryginalnie, ani wtórnie, a jednak jest to bardzo przyjemne granie. Wszystkie utwory są dość melodyjne, przeplatane czasem ostrymi riffami i galopującym basem. Oprócz wymienionych numerów warto wsłuchać się w progresywny „Um Mundo Anterior” ze skrzypcami i fletem (gęsia skórka za każdym razem!), czy bardzo pomysłowy „La Arana Y La Mosca”, w którym dźwięk klawiszy rozbrzmiewający po lewej stronie symbolizuje pająka, a gitara po prawej muchę pożeraną przez tarantulę. Klasą samą w sobie jest epicki, dziesięciominutowy „Imperio Muerto” z roztaczającą się psychodeliczną atmosferą i dramatycznym wokalem – rewelacja!

Ten bardzo solidny album pokazujący duże zaangażowanie i talent każdego z muzyków nie ma słabych stron i dziwię się, że w Hiszpanii przeszedł bez echa. Rozczarowanie i brak sukcesu doprowadził do personalnych roszad. Z zespołem pożegnał się gitarzysta Manuel Garcia i Rafael Cabrera, którego zastąpiła dwójka wokalistów: Ana María González Pazoz i Enrique Alfonso. Drugi album, „Tarántula 2” wydany ponownie dla Zefiro w 1978 roku wzbudził skrajne opinie.

Jedni odsądzali go od czci i wiary niezadowoleni, że zespół porzucił progresywny rock na rzecz ciężkiego brzmienia. Najbardziej dostało się wokalistce, o której pisano, cytuję: „Ana śpiewa i brzmi jak.. eh… jak wiedźma śmierci z horroru klasy B”, albo „Rozdzierający serce wokal w agonii z głębin piekła. Okropne!” i jeszcze to „Śmierć przez wokal. Oj jak boli.” Zwolennicy podkreślali wirtuozerię zespołu i wciąż wysoką jakość, zwracali uwagę na mniej rozbudowane i bardziej zwarte utwory, oraz (i tu cytat): „świetny, szorstki typowo rockowy głos panny Gonzalez Pazoz.” A jednak ktoś ją docenił!

Faktycznie, zmiana  stylu widoczna jest  już od pierwszego utworu, „Blancanieves”. Nowa formuła Guillota była znacznie cięższa i bardziej optymistyczna, choć są też fragmenty nawiązujące do oryginalnej Tarántuli. Lider zespołu zdecydował się na bardziej rockowe, twardsze podejście z dużą ilością ostrych gitar i jeszcze silniejszym naciskiem na klawisze. Wściekły głos Any Maríi, prywatnie żony perkusisty, dopełnił zmianę w kierunku ciężkiej muzyki, chociaż znajdziemy tu też momenty spokoju i wirtuozerii. Utwory takie jak wspomniane już „Blancanieves” i „Es Demasiado” ujawniają nową Tarántulę, z przesterowanymi gitarami, szybkim rytmem i rozdartym głosem Any Maríi, który wydaje się, jakby nas łajała. Natomiast „Canta, Canario, Canta” i instrumentalny „La Tarántula de Granada” przywodzą na myśl pierwszy album, choć moim zdaniem nie osiągają ich poziomu. Znajdziemy tu również dwa utwory w języku walenckim: „Éxtasi” i „Avui Com Ahir”, ten drugi zaczerpnięty z rock opery „L’Home de Cotó-en-Pèl” z 1974 roku.

Pomimo wspólnych koncertów z wielkimi wykonawcami, Tarántula skończyła tak jak wiele innych grup tamtej epoki, czyli zniknięciem ze sceny muzycznej, a jej członkowie nie pozostawili po sobie śladu. Po raz pierwszy oba albumy zostały wznowione na płytach CD w Japonii (1993), oraz Korei (1996). Nie wiem, czy są jeszcze dostępne, ale do tanich niestety nie należały, czego osobiście doświadczyłem. 

Na koniec zostawiłem prawdziwą petardę – grupę Zarpa Rock i ich debiutancki album z 1978 roku, „Los 4 Jinetes del Apocalipsis” (Czterech jeźdźców Apokalipsy) z okładką, która śmiało mogłaby konkurować z każdym współczesnym wydawnictwem.

Ten zdecydowanie najrzadszy hard rockowy album jaki kiedykolwiek wydano w Hiszpanii od lat znajduje się na szczycie list życzeń kolekcjonerów heavy metalu na całym świecie. Oryginalne egzemplarze praktycznie są dziś nie do zdobycia (niektórzy wątpią nawet w ich istnienie) i jest jeszcze rzadszy niż pierwszy album grupy Atila!

Zarpa Rock wyewoluował z grupy o nazwie Wolframio w niewielkim mieście Mislata, w prowincji Walencja, w 1977 roku. Założyło go czterech nastoletnich chłopaków, z których najmłodszy miał 15, a najstarszy 17 lat. Byli to bracia Feijóo: Vicente (voc. lead guitar) i Eduardo (bg. voc.), oraz Javier Herviás (g) i Jesús Martinez (dr.). Po spędzeniu większej części roku na doskonaleniu gry i tworzeniu autorskiego repertuaru skontaktowała się z nimi agencja Zeus Rock proponując nagranie materiału na płytę. Warunkiem była zmiana nazwy, co też uczynili. Ze względu na bardzo ograniczony budżet album nagrali „na żywca” w jedynej, półtoragodzinnej sesji. Niestety agencja wkrótce po tym zbankrutowała, a niewielki nakład albumu (mówi się o pięćdziesięciu egzemplarzach) został odłożony na półkę i do dziś nie wiadomo co się z nim stało. Jakimś cudem Vicente Feijóo w latach 90-tych natknął się na bardzo zniszczoną kopię oryginalnej 24-ścieżkowej taśmy, którą przekazał wytwórni Iberian Records. Tamtejsi spece mozolną pracą przywrócili ją do należytego stanu i dopiero w 2006 roku wydali na płycie CD. 

Choć nagrania powstały w 1977 roku muzyka ma więcej wspólnego z proto metalowymi wykonawcami z przełomu lat 60/70  (Black Sabbath, Sir Lord Baltimore). Agresywne i surowe brzmienie co prawda jest nieoszlifowane, ale właśnie ta surowość mnie ujęła. Mamy tu pięć długich mocarnych utworów połączonych wspólną koncepcją, która dała tytuł płycie, a brutalny fuzz, gitara z efektami wah-wah i potężny wokal są zalążkiem heavy metalu. Już sam początek (tytułowy numer) podciął mi kolana! Jest niesamowity i idealnie współgra z okładką tworząc gęsty klimat z ciężkimi mrocznymi akcentami psychodelii. Uwielbiam! Dość radosny początek „La Contaminación” jest nieco mylący, bo zespół szybko zaczyna balansować między ciężką psychodelią, a proto doomem… Każdy z pięciu utworów na tym albumie jest dłuższy od poprzedniego, a środkowy, „Llega La Destrucción”, trwa siedem minut (ostatni nieco ponad dziewięć), ale warto go posłuchać. Utwór zakorzeniony jw blues rocku  jest tu kolejną bestią. Akustyczne intro w „Le Guerra Cruel” z pewnością nie jest ekstremalne. Można by je wyciąć, a świat dalej by się kręcił. Tylko po co..? W sumie to prosta piosenka. Początkowo łagodny soft rock z rozbudowanymi solówkami gitarowymi nabiera oszałamiającego tempa, więc nie jest tak źle. „El Hambre” to ponownie fantastyczny, hard rockowy numer zamykający album. Zaczyna się łagodnie, ale nie jest łagodny. Raczej doom z acidowym akcentem pasującym do koncepcji jaką sobie wymyślili. Zastanawia mnie tylko, czy chodzi w niej o odcięte dłonie… czy może o czterech jeźdźców Apokalipsy? Nieważne. Ten album jest po prostu świetny! Szkoda, że został odłożony na półkę, bo mógłby stanąć w jednym szeregu z płytami Leaf Hound, Josefus, czy Lucifer’s Friend.

Historia indonezyjskiego zespołu AKA tak naprawdę zaczęła się od muzykującego chłopca imieniem Ucok Harahap. Młodzieniec miał jedno marzenie: założyć zespół, który pozwoliłby mu rozwinąć swój niepohamowany talent muzyczny. Miłość do muzyki zaszczepił mu ojciec, Ismail. We wczesnych latach 60-tych ten poważany farmaceuta z Surabaji (wschodnia część wyspy Jawa) po pracy grywał na ukulele, skrzypcach i flecie w różnych amatorskich zespołach, które grały popularny wówczas sentymentalny pop zwany przez tubylców kroncong. Młody Ucok siadał w kącie na zapleczu rodzinnej apteki i pilnie uczył się gry na różnych instrumentach. W 1962 roku, mając dziewiętnaście lat, wyjechał do Maden i założył swoją pierwszą grupę Watches przemianowaną trzy lata później na The Mercy’s. Po jej rozpadzie wrócił do Surabaji, nawiązał kontakt z kilkoma szkolnymi kolegami, z którymi 23 maja 1967 roku, w dniu swoich dwudziestych czwartych urodzin, powołał do życia zespół AKA. Nazwa (pisana dużymi literami) była skrótem od Apotik Kali Asin, apteki należącej do jego ojca.

W miarę stabilny skład nie miał szczęścia jedynie do basistów. Na przestrzeni roku przewinęło się ich trzech (co ciekawe – wszyscy leworęczni), z których ostatni, Arhtur Kaunang zakotwiczył się w zespole najdłużej. Pierwszy wykruszył się szybko, więc na jego miejsce zwerbowali Sjecha Abidina z pop kultowej grupy Band Patas. Problem w tym, że Sjech mieszkał w dzielnicy arabskiej, której bez zgody rodziców nie mógł opuszczać. Aby wyciągnąć go na próbę młodzieńcy uknuli sprytny plan. Za każdym razem ubrani w saronogi pukali do drzwi i z pobożnymi minami prosili ojca, by ten zezwolił synowi pójść z nimi na nauki Koranu. Prosty wybieg, który jak widać sprawdza się pod każdą szerokością geograficzną. Dwa lata później AKA był już najpopularniejszym zespołem w Indonezji.

To, co czyniło ich wyjątkowym, to ekscentryczne i dość przerażające koncerty łamiące granice normalności, w których Ucok ganiał po scenie, rozbierał się prawie do naga, udawał, że uprawia seks, pozwalał się chłostać. Kiedy indziej wiązano mu nogi, wieszano głową w dół i dźgano mieczem, a na koniec „martwego” składano do trumny. Raz zdarzyło się, że zjadł żywego kurczaka. Wszystko to robił z pełnym zaangażowaniem, ponieważ uważał, że muzyka rockowa bez szalonych scenicznych akcji nie ma racji bytu. Nietrudno się domyślić, że szalone występy stały się wielką sensacją i choć były szokujące fani przyjmowali je entuzjastycznie. I chyba ta brawura, oraz nieustraszona natura ekscentrycznego lidera zapewniły zespołowi wielką popularność. Była też i druga strona medalu. Genialne występy irytowały ludzi z reżimu Mohameda Suharto. Ucok i jego koledzy byli przez władze wielokrotnie straszeni karami, inwigilowani, ostro upominani. Po tych reprymendach stosował się do tych zaleceń, ale na swój sposób. Po grzecznym początku trwającym zazwyczaj przez pierwsze dwa, czasem trzy utwory następowało orgiastyczne szaleństwo, którego nic i nikt nie potrafił zatrzymać.

Początkowy repertuar opierali na utworach Steppenwolf, Grand Funk Railroad, Jamesa Browna, Jimiego Hendrixa, Cream, Three Dog Night… Pomimo etykietki zespołu rockowego, AKA miał w swoim repertuarze również łagodne, popowe numery (głównie ballady) o soulowym zabarwieniu opowiadające historie o miłości i okrucieństwach życia. Taki miks ciężkiego rocka z lżejszym materiałem znalazł się na debiutanckiej płycie „Do What You Like” wydanej w 1970 roku przez wytwórnię Indra mającą swą siedzibę w stolicy kraju, Dżakarcie.

Ten barwny album zawiera dziewięć utworów o zróżnicowanym klimacie, z czego trzy, „Do What You Like”, „Glenmore” i „We’ve Gotta Work It Out” zostały zaśpiewane po angielsku. I to one są esencją tego wydawnictwa. Najwyższej klasy ciężki rock spod znaku Grand Funk Railoard i Led Zeppelin w pierwszym, tytułowym nagraniu rozłoży na łopatki każdego fana gatunku. Zespół gra tu zarówno ciężkim brzmieniem, jak i charakterem. To świetna mieszanka miażdżącego rocka jakby przeniesiona z amerykańskiego Detroit kompletnie nie kojarząca się z Indonezją. Uwagę zwraca zabójcza partia gitary, oraz wokal mający w sobie surowość, które stawiają ich bliżej proto metalu niż wiele innych grup hard rockowych z tamtej epoki. Ten doskonały numer powinien znaleźć się w szerokim kanonie gatunku. Jeśli ktoś jeszcze się z nim nie zetknął powinien niezwłocznie go posłuchać.

W równie energetycznym „Glenmore”, otwierającym drugą stronę oryginalnego longplaya, zespół nie spuszcza z tonu raz jeszcze oferując gorące podejście do tematu tym razem w rytmie southern rocka. I tak sobie myślę, że gdyby te dwa nagrania wydano razem na jednym singlu miałyby on szansę stać się hard rockowym klasykiem. Naprawdę świetny kawałek. Co prawda pod koniec drugiej połowy nieco traci na fabule, ale na Boga – Zeppelinom też to się zdarzało, a grzecznie to tolerowaliśmy, więc w tym przypadku też to zróbmy.

Sporo dzieje się też w trzecim z wymienionych numerów. „We’ve Gotta Work It Out” to hard rockowy killer, gdzie bębny miażdżą swoją siłą, gitarowe riffy fruwają w powietrzu, a pełen duszy wokal szybuje sobie swobodnie ponad tym wszystkim. Obok nich poznajemy smaki indonezyjskiego popu śpiewanego w ojczystym języku, z których wyróżniłbym eteryczną balladę „Akhir Kisah Sedih”, skoczny „Panorama Pagi” przy którym nogi rwą się do tańca i zamykający płytę, „Keagungan Tuhan” z przepiękną partią skrzypiec. Można się zastanawiać dlaczego hard rockowych numerów jest tu tak mało skoro to one były atrakcją koncertów? Odpowiedź wydaje się prosta i banalna: większość indonezyjskich zespołów nagrywała malajskie piosenki popowe (przemycając przy tak zwanej „okazji” rocka), aby ich albumy się sprzedawały. Takie było i jest prawo rynku. Co by jednak nie mówić album „Do What You Like” otworzył światu bramę do indonezyjskiego rocka o istnieniu którego mało kto wiedział.

Rok później na rynku ukazał się ich drugi longplay, Reflection”. 

Poza tym, że mamy na nim różne melodie i inne tytuły w zasadzie nic się nie zmieniło. To wciąż jest ten sam zespół z charakterystycznym brzmieniem konsekwentnie podążającym wyznaczoną drogą i ten sam dziki crossover stylów jaki zaserwował na debiucie. Tak więc obok ballad takich jak „Akhir Kesucian Gadis”, „Penjaga Hati”, „Jatuh Cinta” i barwnych piosenek pop „Mira”, „Cahaja Cutan” jest tu ciężki rock prezentowany przez „Reflection” z mocarną sekcją rytmiczną, pulsującym basem, agresywną kipiąca gitarą, zadziornym wokalem i okazjonalną harmonijką ustną. Jak widać muzycy wiedzą, jak rozgrzać miłośników gatunku. Punktem kulminacyjnym jest „Only One Man”, epicki, absolutnie ciężki blues rock z psychodelicznym eksplozjami dźwięków, zmianami tempa i nastrojów wykonane z pasją na najwyższym muzycznym i wykonawczym poziomie.

Trzeci krążek, „Crazy Joe” wydany w 1972 roku przyniósł niewielką zmianę w ogólnym kierunku.

Poza trzema wyjątkami (o których za chwilę) zespół tym razem zwrócił się ku soft rockowi i indo-popowym balladom. Co prawda nie do końca jest to moja bajka, ale obiektywnie muszę przyznać, że ci ludzie naprawdę wiedzieli jak zrobić, by było to interesujące. Ba! Poradzili sobie  nawet z łzawymi harmoniami, które zazwyczaj ocierając się o kicz powodują ból wątroby. Jeśli dokładnie wsłuchać się i zanurzyć między nuty znajdziemy tu mnóstwo delikatnych aranżacji i urzekających smaczków. Aby wydobyć ich głębię trzeba je jednak eksplorować, by objawiły swą doskonałość. Krótko mówiąc, to miły dla ucha doskonale skomponowany pop wykonany przez znakomitych muzyków, którzy wiedzą jak z tak marzycielskich obłoków wyłuskać melodie pełne romantycznych historii. Może i nie ekscytujące, ale absolutnie piękne. Na tym tle diametralnie inaczej prezentują się trzy surowe i bardziej energiczne utwory. Tytułowy „Crazy Joe” to potężny funk rock w duchu Jamesa Browna, niekwestionowanego idola Harahapa. Wśród jawajskich rockerów, dziennikarzy i weteranów muzyki do dziś krąży wiele ciekawych lokalnych opowieści i legend na temat scenicznych wybryków Ucoka podczas wykonywania tego numeru. Tu wszystko kipi i kotłuje się jak w diabelskim kotle, więc nie dziwię się, że tak go ponosiło. Nie da się przy tym spokojnie wypić kawy, ani herbaty. Ta muzyka rwie papę z glacy! Brudny, garażowy rytm „Skeep Away” otwierający drugą stronę płyty z fantastycznymi organami ma w sobie magię, która przykuwa uwagę od pierwszych sekund. Podobnie rzecz ma się w powolnym hipnotycznym „Raja Jalan” zanurzonym w psychodelicznym sosie. Muszę przyznać, że to dość odważny album, który (podobnie jak dwa wcześniejsze) często gości w moim odtwarzaczu.

Z różnymi perturbacjami AKA przetrwał do 1977 roku wydając w sumie jedenaście płyt i kilka oficjalnych (mniej oficjalnych też) kompilacji. Po rozwiązaniu zespołu Ucok stworzył kilka własnych projektów muzycznych, został także aktorem filmowym. Zadebiutował rolą muzyka rockowego w „Darah Muda” (Młoda krew); w sumie wystąpił w siedemnastu produkcjach filmowych i telewizyjnych, które przyniosły mu sławę i pieniądze. W 1997 roku AKA na krótki moment reaktywował się, nagrał nawet album („Puber Kedula”), ale nadzieja na dalszą działalność została rozwiana, gdy wokalista założył zespół Warrock. Otoczony pięknymi kobietami Ucok na ślubnym kobiercu stawał dziewięć razy, chociaż w swojej autobiografii przyznał, że najbardziej kochał swą pierwszą żonę o imieniu Farida, dla której kompletnie stracił głowę. Ponoć to ona była powodem końca grupy AKA. Tak przynajmniej twierdzą jej członkowie… Muzyk zmarł na Jawie 3 grudnia 2009 roku. Przyczyną zgonu był rak płuc. Na pogrzebie Arthur Kaunang żegnając go powiedział: „Byłeś wielkim muzykiem i legendą rocka jaka kiedykolwiek żyła w Indonezji. Opatrzności trzeba dziękować, że nam cię zesłała. Pamięć o tobie przetrwa wieki.”

Biorąc pod uwagę wczesny okres powstania zespołu, ciężką muzykę, mroczne teksty, oryginalny wizerunek i teatralne, czasem zbyt przerażające występy wielu obserwatorów nazwało AKA „pionierami heavy metalu” mając na myśli nie tylko Indonezję. I tu w pełni się z nimi zgadzam. AKA to także przykład na to, że muzyka rockowa nie zna granic i można ją spotkać nawet na krańcach świata.

Czasami zastanawiam się, czy wytwórnia Cherry Red nie została założona dla mnie, bo wydaje się, że prawie każde jej wydawnictwo jest czymś, czego chcę, potrzebuję, lub pożądam. Takie odczucia towarzyszą mi za każdym razem, gdy z dozą pewnego dreszczyku emocji otwieram każde z nich. Tak było też i tym razem.

Słuchając czterech godzin muzyki zwartych na trzech płytach CD i czytając dołączoną do nich 48-stronicową książeczkę czułem się bardziej jak na wykładzie z historii muzyki, niż jak przy zwykłym odsłuchu. Spośród sześćdziesięciu jeden zaprezentowanych tu zespołów/artystów mogę powiedzieć, że jakieś dwadzieścia znam, ale nawet spośród nich wiele utworów bardzo pozytywnie mnie zaskoczyło. Reszta stanowi fantastyczną, odkrywczą podróż i właśnie tutaj wspomniana książeczka okazała się bardzo przydatna. W końcu usłyszeć piosenkę nieznanego zespołu to jedno; usłyszeć piosenkę zespołu, który kiedyś praktykował w szpitalu psychiatrycznym rekrutując jednego z pensjonariuszy jako wokalistę to zupełnie inny wymiar! Broszura pełna jest niezwykłych faktów, które z pewnością dodatkowo wzbogacają to niezwykle interesujące wydawnictwo zatytułowane „We’re An American Band” z podtytułem „A Journey Through The USA Rock Scene 1967-1973” wydane właśnie przez niezawodną Cherry Red./Grapefruit.

Pomimo wspomnianego siedmioletniego okresu mamy tu zaledwie jeden utwór z 1967 roku i tylko trzy z 1973. Chociaż nie podano dlaczego tak się stało podejrzewam, że ten najwcześniejszy rodzynek wynika z chęci uznania Vanilla Fudge jako przykład pierwszego, lub jednego z pierwszych zespołów hard rockowych. Zakończenie boxu hymnem Grand Funk, który osiągnął pierwsze miejsce na amerykańskich listach przebojów i zaznaczył wejście tej muzyki do głównego nurtu z pewnością ma sens, choć szkoda, że ​​nie uwzględniono tu więcej materiału z pierwszej połowy 1973 roku. Podejrzewam, że zaważyły tu kwestie ekonomiczne – dołożenie kolejnej płyty zwiększyłoby koszty produkcji, a to przełożyłoby się zapewne na jego detaliczną cenę. Miło jak ktoś dba o naszą kieszeń, ale akurat tu nie żałowałbym dołożyć kilku złotych więcej.

Wracając do Vanilla Fudge – w „ciemno” obstawiałem, że znajdę tu ich miażdżącą wersję przeboju The Supremes, „You Keep Me Hangin’ On”. A tu proszę – niespodzianka! Dostajemy porywającą wersję „Ticket To Ride” Beatlesów. Cieszy mnie to bardzo, albowiem unikanie oczywistego wyboru utworów znanych wykonawców budzi zainteresowanie nawet u najbardziej wymagającego słuchacza.

Kolejność utworów na trzech dyskach jest zgodna z oficjalną datą wydania, co daje jasny obraz stopniowego wyłaniania się hard rocka z psychodelii. Pierwszy z nich obejmuje okres do początku 1969 roku i dlatego (co chyba nie dziwi) jest wciąż muzyką mocno osadzoną w psychodelicznym brzmieniu. Po Vanilla Fudge pojawiają się trzy nazwiska, które każdy zna. Iron Butterfly prezentuje dobrze znany, instrumentalny „Iron Butterfly Theme” z paletą doskonałych gitarowych riffów i organów; Steppenwolf  potwierdza klasę bardzo przyjemnym, rhythm and bluesowym kawałkiem „The Ostrich”, zaś cover Eddiego Cochrana „Summertime Blues” zagrany w proto punkowym stylu został wydobyty przez Blue Cheer. Tego samego, którego celem było granie tak głośno, jak to możliwe. Wokalista i basista grupy, Dickie Peterson, cytowany w broszurze mówi wprost: „Chciałem, aby nasza muzyka była muzyką fizyczną, a nie tylko doświadczeniem dźwiękowym dlatego dodawaliśmy coraz więcej wzmacniaczy.” Peterson mówił tu o Marshallach, które odegrały kluczową rolę w rozwoju brzmienia hard rocka.

W dzisiejszych czasach zawodowi redaktorzy dbają o to, aby w tekstach uniknąć błędów typograficznych. W tym względzie w roku 1968 panowała (delikatnie mówiąc) pewna niedbałość, czego na własnej skórze doświadczyło wielu, w tym teksański zespół The Bubble Puppy, którego nazwa sama w sobie była celowym zniekształceniem nazwy „Centrifugal Bumble-Puppy” – gry opartej na powieści Aldousa Huxleya „Nowy wspaniały świat”. Puppy wydał singiel „Hot Smoke And Sasafrass”, a powinno być Sassafras. Mała literówka, a czyni różnicę. Z kolei zespół Human Beingz wydał singiel „April 15th”pod błędnie napisaną nazwą Human Beinz (bez „g”). Piosenka stała się hitem długo utrzymując się w pierwszej piątce amerykańskich list przebojów, co uniemożliwiło im poprawienie błędu… Jeśli chodzi o The Legend, z pewnością biorą tort w tym „konkursie”. Okładka ich drugiego albumu zawierała ważkę, co spowodowało, że album został przypisany zespołowi o nazwie Dragonfly. Pomimo tych zabawnych wpadek, wszystkie wspomniane utwory to mocne piosenki, zwłaszcza zamieszczony tu „Crazy Woman” The Legend/Dragonfly z niezwykle porywającym rytmem.

Być może najjaśniejszym punktem pierwszej płyty jest „Black Sheep”, dramatyczny utwór otwierający jedyny album zespołu SRC z Detroit. Jest on wyraźnie inspirowany utworem „A Whiter Shade Of Pale” Procol Harum (organy!) i podejrzewam, że byłby hitem, gdyby zaśpiewał go brytyjski zespół. Sposób, w jaki gitara gra melodyjny refren przypomina technikę, którą John Lees czarował potem w Barclay James Harvest. Kolejnym mocnym nagraniem jest „Mister Genie Man” grupy Society’s Children. Był to niezwykle chwytliwy singiel (nigdy nie nagrali albumu) napędzany wspaniałą grą na organach i zasługiwał na lepszy wynik. Ciekawostką jest to, że wokalistką zespołu była mama gitarzysty, co potwierdza tezę, że muzyka łączy pokolenia. Wśród miłych niespodzianek mało znanych wykonawców pojawienie się Muddy Watersa jest dla mnie sporym zaskoczeniem. Jego wersja „Let’s Spend The Night Together” Stonesów znalazła się na ogólnodostępnym albumie „Electric Mud”, który był próbą połączenia elektrycznego bluesa przez pryzmat psychodelii. I choć uwielbiam tę wersję wolałbym w tym miejscu usłyszeć coś mniej oczywistego.

Druga płyta, obejmująca okres do października 1970 roku, rozpoczyna się z hukiem. „Kick Out The Jams” MC5 to prawdziwy klasyk, który wyprzedzał swoje czasy dzięki hard rockowemu pazurowi pozbawiony psychodelicznego brzmienia. Inne znane zespoły to Mountain ze swoimi ciężkimi riffami w „Mississippi Queen”, oraz The Stooges z „I Wanna Be Your Dog” napisany przez Iggy Popa, który podobno zainspirował się widokiem atrakcyjnej młodej damy wyprowadzającej psa. Potem mamy mniej znany Stalk-Forrest Group, który ostatecznie zyskał światową sławę jako Blue Öyster Cult. W zespole byli już Donald Roeser i Eric Bloom, ale szczerze mówiąc, piosenka „Donovon’s Monkey” nie zapada w pamięć i wypada blado w porównaniu z utworem „Transmaniacon MC” wydanym nieco ponad rok później na debiutanckim albumie Blue Öyster Cult, która na szczęście znalazła się na trzeciej płycie w zestawie.

Podobnie jak w przypadku Blue Öyster Cult, utwór Alice’a Coopera „Fields Of Regret” jest prekursorem przyszłych klasyków, a nie klasykiem samym w sobie. Jest to nastrojowy numer inspirowany The Doors i nie ma o czym pisać. Nie mniej trudno uwierzyć, że ta sama grupa za dwa lata zyska światową sławę z zupełnie innym brzmieniem. Cooper, wcześniej znany jako Nazz, dokonał zmiany nazwy gdy natknął się na zespół o tej samej nazwie na czele którego stał Todd Rundgren. Fajnie, że Nazz Todda ze swym powściągliwym, ale przyjemnym ciężkim bluesem „Under The Ice” znalazł się tutaj. Utwór pochodzi z ich drugiego albumu” Nazz Nazz” . Było to po ich debiutanckim albumie „Nazz”, a przed trzecim, na szczęście nie nazywającym się „Nazz Nazz Nazz”, tylko „Nazz III”. Kolejnym hitem drugiego dysku jest „Wicked Woman” Coven. Zespół do tego stopnia podążał za satanistyczną wizją Black Sabbath, że ​​na swoim jedynym albumie umieścił hard rockowy numer „Black Sabbath” z imponującym wokalem Esther Dawson. Dziwnym trafem ich basista występował pod pseudonimem Oz Osborne, co mogło ocierać się o jakąś paranoję. Nawiasem mówiąc zespole Coven poświęciłem swego czasu osobny artykuł… Z całą pewnością najbardziej znaną piosenką całej kompilacji jest „House Of The Rising Sun”. Nie jest to wersja The Animals z 1964 roku, ale nagranie Frijid Pink z Detroit, który zamienił ją w mocno niekomercyjną psychodeliczną podróż. Totalnie odlotowy numer we wszystkich możliwych aspektach jakimś cudem dotarł do pierwszej dziesiątki list przebojów i to po obu stronach Atlantyku. Jak widać wyroki show biznesu są nieprzewidywalne…

Druga płyta doskonale oddaje fazę przejściową przełomu dekad, co prowadzi do trzeciej części, w której mamy typowy eklektyczny miks znanych i mniej znanych zespołów. Oprócz Blue Öyster Cult i Grand Funk jest ZZ Top  z „Neighbor, Neighbor” z debiutanckiego albumu, Todd Rundgren tym razem jako artysta solowy z nieco chaotycznym „Is It My Name”, oraz Stray Dog, który miał zaszczyt znaleźć się na pierwszym singlu wydanym przez wytwórnię Manticore założoną przez basistę ELP, Grega Lake’a prezentują doskonały „You Know” z szybkim riffem. Uderzające podobieństwo do „Stormbringer” Deep Purple wywołało swego czasu dyskusję, czy Ritchie Blackmore dopuścił się plagiatu.

W przypadku tego typu wydawnictwach to nie uznane nazwiska są ich atrakcją, a mniej znani wykonawcy i ich nagrania. Mamy tu utwór z jednej z najcenniejszych płyt winylowych na świecie, Bolder Damn w nagraniu o tajemniczym tytule „BRTCD”, ultra rzadkie lokalne single The Mass Confusion Rock Band, Wildwood, oraz ważną muzykę, która nie została wydana w tamtym czasie  takich grup jak BF Trike, czy Cold Sun. „Suicide” zespołu Dust to znakomity rocker inspirowany Free. Perkusistą grupy był Marc Bell, który później dołączył do The Ramones… „My Time Is Over” Sudden Death pokazuje solidny heavy metalowy kawałek z wieloma riffami w stylu Sabbath i mocnym brzmieniem wokalu a la Ozzy Osbourne. To podobieństwo do Sabbath’ów nie jest przypadkowe – Columbia szukała wówczas zespołu, który mógłby konkurować z kapelą Ozzy’ego i poprosiła Sudden Death o nagranie demo. W ścisłym finale wytwórnia wahała się pomiędzy nimi i jeszcze jednym zespołem. Zwyciężył ten drugi, a był nim… Blue Öyster Cult. Cienka jak widać  jest granica między sławą, a wylądowaniem na śmietniku zapomnianych zespołów. Kolejne odkrycie to „You Can” zespołu Earthen Vessel. Obfite użycie efektu wah-wah na gitarze przywodzi na myśl Micka Boxa, a wykorzystanie harmonii i organów przywodzi na myśl Uriah Heep. Inne niespodzianki, przynajmniej w porównaniu z rozmiarem dystrybucji, to Estes Brothers, których elegancki „Never Coming Down” znalazł się na ich debiutanckim (i jedynym) albumie, którego nakład wyniósł zaledwie 100 egzemplarzy! Mimo to, poradzili sobie lepiej niż The Flow, którzy głodni i bez grosza zdołali wydać jedynie jednostronny, bardzo obiecujący singiel, „It Swallowed The Sun” z uderzającym floydowskim wstępem. Oprócz tych zespołów, którym niestety nie udało się osiągnąć pełni potencjału, trzecia płyta pokazuje również, jak niektórzy artyści mieli trudności z dostosowaniem się do szybko zmieniających się czasów. Arthur Lee z Love rozpoczął karierę solową, ale „Love Jumped Through My Window” to raczej anonimowy rocker. Byli członkowie Vanilla Fudge nie poradzili sobie lepiej. Boomerang Marka Steina zagrał „Montreal Jail”, przyjemne, ale rutynowe rock’n’rollowy boogie, a jego koledzy, Tim Bogert i Carmine Apice, zadowolili się przyjemną wersją „Howlin’ Wolf’s Evil” z zespołem Cactus. Droga od pionierów do czeladników była dla tych muzyków za szybka.

Choć w tej kompilacji nieuchronnie pojawiają się muzyczne wzloty i upadki, ogólny poziom jest zaskakująco wysoki, zwłaszcza biorąc pod uwagę liczbę mniej znanych zespołów. Z muzyki i książeczki wyłania się niezwykle bogaty gobelin historii, szczęśliwych zakrętów, dramatów i dziwnych okoliczności, które sprawiły, że hard rock przybrał formę, którą znamy i kochamy do dziś. Jeśli chce się zrozumieć, jak powstała muzyka hard rockowa (szczególnie ta za Oceanem) ten box jest idealnym punktem wyjścia.

Ilekroć odtwarzam sobie obie płyty zespołu Headston za każdym razem zadaję sobie pytanie: „Dlaczego ten zespół jest tak nieznany?!” Kiedy wspomniałem o nim moim kolegom, miłośnikom rocka, reakcja była mniej więcej taka: „No co ty. Nie mogą być dobrzy, skoro o nich nie słyszeliśmy.” I do pewnego stopnia ich rozumiem. Ileż to razy natykałem się na mało znane zespoły i albumy, a potem te nadzieje rozwiewały się jak mgła w połowie pierwszego utworu. Ale na boga, Headstone nie był takim zespołem. Zanim usłyszy się choćby jedną nutę muzyki samo spojrzenie na skład i ekipę realizującą ich dwie płyty już robi wrażenie.

Zespół został założony w 1974 roku przez byłego gitarzystę Atomic Rooster, Steve’a Boltona i perkusistę Rare Bird, Marka Ashtona. Gdy dołączył do nich młody, utalentowany perkusista karaibsko-amerykańskiego pochodzenia Chili Charles, skrzypek Joe O’Donnell, oraz basista Phil Chen (jeden z najbardziej rozchwytywanych muzyków sesyjnych w Anglii), Ashton stał się głównym wokalistą i frontmanem grupy. W produkcji płyt palce maczał John Anthony (Genesis, Van Der Graaf Generator, Queen, Roxy Music), nagrania realizowali w słynnych studiach Rockfield i Trident, okładkę drugiej płyty zaprojektowała firma Hipgnosis… słowem, szczęściarze. Dlaczego więc te albumy umknęły uwadze w czasach, gdy wszystko było dostępne „od ręki”? Hm, dobre pytanie…

Jeszcze tego samego roku na rynku pojawił się „Bad Habits”, pierwszy album wydany przez EMI. I to z jaką okładką!!!

Ten debiut to porywający zbiór dwunastu rockowych utworów (z czego jedenaście napisanych przez Ashtona) doprawionych funkiem, bluesem, soulem z idealnym połączeniem gitar, perkusji, dętych, smyczkowych i okazjonalnym Moogiem. Uważni  słuchacze zapewne dostrzegą wokalne harmonie byłego kolegi Ashtona z Rare Bird, Steve’a Goulda, a także… Carla Douglasa. Tak! Tego Carla Douglasa, który w tym samym roku odniósł sukces z piosenką „Kung Fu Fighting”. Każdy utwór jest na swój sposób wyjątkowy. Ich słuchanie, szczególnie na słuchawkach pomagające wydobyć różne smaczki to prawdziwa przyjemność. Z dzisiejszej perspektywy wpływy tamtych lat są jak najbardziej widoczne. Słychać to zwłaszcza w otwierającym płytę melodyjnym rockowym „Don’t Turn Your Back” nawiązującym do Bad Company, z gitarami i pulsującym basem ściśle współgrającym z perkusją.

Nastrojowy i zapadający w pamięć „Take Me Down” z domieszką skrzypiec i akustyczną gitarą równoważy optymistyczny „High On You” z fajnymi harmoniami wokalnymi. „Love You Too” to kolejny akustyczny kawałek, w którym pojawiają się energiczne conga. Jest tu także „Live For Each Other”, który (i tu mała niespodzianka) został coverowany przez Rare Bird na ich piątym i ostatnim albumie „Born Again”. Pulsująca linia basu i gitarowe solo nadaje mu klimat Joe Walsha.  Kolejne atuty znajdziemy w kompozycji Steve’a Boltona o dość enigmatycznym tytule „3 OB.” ze smakowitymi partiami talerzy i basowym groove’em, czy w szybkim „Take A Plane” emanujący aurą Stonesów z Carlem Douglasem, Juanitą Franklin i byłym gitarzystą Atomic Rooster, Stevem Gouldem, dodającymi harmonijne wokale do chwytliwego solo Boltona. Utwór tytułowy, w którym Dave Kaffinetti z Rare Bird wtrąca urocze solo na pianinie elektrycznym ma nuty soft rockowej ballady. I szczerze mówiąc łapie za serce… Podoba mi się też melodyjny „You’ve Heard It All Before” choć do pełni szczęścia zabrakło mi wokalnych harmonii i byłoby jak w niebie. Płytę zamyka rockowe „DM T”, w której Bolton podkręca swoją gitarową solówkę z efektem wah-wah w momencie gdy grupa bez specjalnego wysiłku pozwoliła sobie na małą improwizację.

Za Oceanem płyta wydana przez ABC Records ukazała się w innej okładce. Widocznie zakonnicę z zapalonym papierosem zwisającym z ust uznano za zbyt kontrowersyjną jak na amerykańską moralność (ha, ha!). Moim zdaniem jej alternatywna wersja jest (delikatnie mówiąc) kiczowata, a poza tym nieodparcie kojarzy mi się z płytą The Monkees, „The Birds, The Bees And The Monkees”. Chyba ktoś tu poszedł na łatwiznę…

Tuż po jej wydaniu zespół ruszył w trasę z nową sekcją rytmiczną, którą teraz tworzyli: perkusista Peter Van Hook (w późniejszych latach stały muzyk Vana Morrisona), oraz basista Jerome Rimson. Drugi album, „Headstone” wydany rok później miał efektowne logo i okładkę zaprojektowaną przez Hipgnosis, którą amerykanie tym razem  nie zmienili.

Nowi muzycy szybko dali o sobie znać i to już w otwierających utworach „Eastern Wind” i „Warm Sunny Days”. Pierwszy, to solidny rocker utrzymany w średnim tempie, którego linia prowadząca, solówka i wokal ponownie oddają klimat utworów Joe Walsha; drugi bardziej funkowy błyszczy efektowną solówką na skrzypcach. Kolejne nagrania dowodzą, że ten krążek jest mniej zdominowany przez Ashtona i zawiera większy wkład całego zespołu. Dziwaczny i wspaniale zatytułowany „Large Weather We’re Having, Lucy” Boltona ma funkowy groove i świetną gitarową solówkę, Za to szybki rocker „Karma” Rimsona mocno osadzony w basie i elektrycznym pianinie jest zaproszeniem do świata Return To Forever, zaś imponujący „Someone’s Gotta Give” wyrywa się w stronę Mahavishnu Orchestra. Z kolei „All I Ask” z gościnnym udziałem Juanity Franklin wokalnie wspierającą Ashtona kieruje się w stronę romantycznej ballady. Jak widać pomysły sypią się jak z rękawa, a to jeszcze nie wszystko. „Gyrosame” ma klimat country rocka, w którym Bolton i O’Donnell wymieniają się zagrywkami, zaś „Hard Road” to ostry kawałek blues rocka z ryczącą gitarą prowadzącą i skrzypcami. Wszystko to składa się na wspaniałą kolekcję riffów i stylów w konwencji jam session.

Jak widać obie płyty pełne są solidnego grania, które przyspiesza bicie serca. Zaskakujące, że pozycje te (poza Koreą Południową i Japonią) nie doczekały się wznowień na płytach kompaktowych. Na szczęścia niezawodna w tej materii wytwórnia Esoteric wydała je w 2023 roku w formie podwójnego albumu. Nigdy nie słyszałem oryginalnych winyli, więc nie mam porównania, ale te remastery brzmią fantastycznie! Poza tym to prosty i niedrogi digipack bez zbędnych dodatków. Mówię to z pełną świadomością, bo nie wszystko w dzisiejszych czasach wymaga luksusowego opakowania – wszak na końcu liczy się tylko muzyka. Ten zestaw idealnie trafił w zapotrzebowanie fanów gatunku, bo to dynamiczny rock lat 70-tych, którego bardzo dobrze słucha się teraz – w 2025 roku. Nie wiem, co ludzie z Esoteric planują na przyszłość, ale chciałbym nieśmiało zasugerować, że solowe albumy Marka Ashtona na CD nigdy nie ujrzały światła dziennego, a jestem pewien, że nie tylko ja oczekuję kontynuacji tej części „starej” kolekcji.

Ogromny krajobraz wciąż nieodkrytych albumów lat 60 i 70-tych usiany jest perełkami o różnym stopniu geniuszu. Łatwo jest zgubić się w ciemnych króliczych norach YouTube’a, lub przekopać się przez tysiące płyt kompaktowych i winylowych wydobywając z nich relikwie godne ponownego odkrycia. Nie mniej wyławianie ich przez muzycznych poławiaczy pereł jest tak samo ekscytujące jak ich późniejsza prezentacja. Oto kilka pozycji, które wpadły w moją sieć przez ostatnie letnie miesiące.

TERJE, JESPER & JOACHIM (1970)

To przełomowe duńskie trio grające psychodelicznego rock zostało założone w 1965 roku. W jego skład wchodzili Terje Barnholdt (perkusja), Jesper Schmidt (gitara, fortepianie i wokal), oraz Joachim Ussing (bas). Początkowo nazywali się The Unknown i występowali na szkolnych potańcówkach i konkursach muzycznych. Z biegiem czasu regularnie grali w hipisowskich klubach. Autorski materiał przeplatali coverami Rolling Stones, The Kinks i wczesnego Pink Floyd. W 1968 roku dotarli do finału krajowego konkursu „Młodych talentów” transmitowanego na żywo w duńskim radiu. Improwizowany acid rockowy materiał spotkał się z entuzjastyczna reakcją słuchaczy. Szczyt ich twórczości przypadł na lato 1970 roku. To wtedy nagrali swój jedyny album w Spectator Studios w Aalborgu. Mimo technicznych wyzwań w trakcie trzydniowej sesji, zespół uchwycił swoje charakterystyczne brzmienie, na które złożyła się mieszanka riffów przepełnionych efektem wah-wah, rytmów przesiąkniętych bluesem i niepohamowana energia. Utwory takie jak „Ricochet” i „We Got To Leave” są ucieleśnieniem ich surowego i dynamicznego stylu.

Choć zespół rozpadł się w 1973 roku, ich jedyny album, który Shadoks Music wydał na kompakcie w 2007 roku, uznawany za żywy obraz duńskiej sceny psychodelicznego rocka zyskał status kultowego. Terje, Jesper & Joachim szanowani za nieustraszoną kreatywność i awangardowe brzmienie. pozostają do dziś ważnym elementem kontrkulturowego dziedzictwa tamtej epoki.

SUDDEN DEATH „Sudenlly…” (1972)

Sudden Death został założony w Pasadenie (Kalifornia) w 1971 roku przez wokalistę Grega Magie, gitarzystę Joeya Dunlopa, basistę Johna Binkleya i perkusistę Charlie Browna. Zespół uosabiał surową energię heavy rocka czerpiąc inspiracje z muzyki Black Sabbath, Deep Purple i Uriah Heep. Ich zwarte i intensywne występy na żywo zapewniły im miejsce w gronie finalistów w ogólnokrajowym konkursie zorganizowanym przez Epic Records, którego celem było znalezienie „amerykańskiej odpowiedzi na Black Sabbath”. Jedyne nagranie zespołu – demo wyprodukowane przez legendarnego Kima Fowleya – zostało zarejestrowane w marcu 1972 roku w Columbia Studios w Los Angeles. Sesja zaowocowała ośmioma oryginalnymi utworami, w tym „My Time Is Over”, „Crazy Ladies” i grzmiący „Fugit Orchard”. Demo nagrane na żywo, bez dogrywek uchwyciło dynamiczną energię i ciężkie brzmienie zespołu. Większość z tych utworów została zaprojektowana tak, aby wykorzystać gitarowy talent Joeya i wszystkie, poza wolniejszymi, miały charakter jam sessions. Filozofia zespołu opierała się na założeniu, że utwory zrodzone z improwizacji będą dobrymi utworami. Ciekawe i wcale nie takie złe podejście. Podczas występów jego solówki trwały pięć – dziesięć minut. Pomimo potencjału i wsparcia Fowleya zespół pozostał bez kontraktu i rok później się rozpadł. Przez długie lata demo pokryte grubą warstwą kurzu zostało w połowie lat 90-tych odnalezione i wydane w limitowanym nakładzie przez Rockadelic na winylowej płycie zatytułowanej „Sudenlly”.

Dużo większy nakład zapewniła firma Ancient Grease wydając go ponownie w 2023 roku. Choć Sudden Death działał krótko ich muzyka przetrwała jako świadectwo pasji i determinacji zespołu, który nie chcąc być klonem Black Sabbath odważył się dążyć do wielkości na własnych zasadach. I za to bardzo go cenię!

GALAXIS „Galaxis” (1974)

Byli potęgą niemieckiej sceny hard rockowej, znaną z miażdżąco ciężkich występów na żywo. Brzmienie Galaxis było elektryzującą mieszanką szybkich rytmów, znakomitego wokalu i grzmiących riffów. Czteroosobowy kolektyw, który tworzyli Wolfgang Chilla (wokal), Claus de Crau (gitara), Wolfgang Richter (bas) i Edgar Geffroy (perkusja),  plus Holger Kampmann (roadie) i Ewald Phillips (menedżer/technik) do każdego występu wnosił surową, potężną energię. Zespół powstał w Duisburgu w 1971 roku i szybko wspiął się na szczyty regionalnego obiegu muzycznego dzieląc sceny z takimi legendami jak Scorpions, Eloy i UFO. W ich repertuarze obok oryginalnych utworów znalazły się starannie dobrane covery wśród których wyróżniał się między innymi „Sweet Leaf” Black Sabbath. Do najważniejszych osiągnięć zespołu należy kultowy plenerowy koncert z UFO na Majorce. W 1974 roku nagrali singla „Someone Needs Your Love” będący kolekcjonerską perełką oddającą w pełni ich nieprzefiltrowane ciężkie brzmienie. Choć zespół rozpadł się w 1975 roku jego dziedzictwo przetrwało do dziś. Retrospektywne wydawnictwo „Galaxis” wydane w 2024 roku zawiera rzadki singiel i niewydane dema pokazujące ich pionierskiego ducha. W imieniu zespołu zapraszam do ponownego odkrycia czasów, gdy rock był czysty, możliwości nieograniczone a przyjaźnie silne.

GRAND THEFT „Hiking Into Eternity” (1972)

Grand Theft był jednorazowym projektem trzech członków zespołu Bluebird z Seatle w 1972 roku. To, co zaczęło się jako żart i uszczypliwy komentarz do bombastyczności zespołów pokroju Grand Funk Railroad i Led Zeppelin szybko przerodziło się w coś surowego, prawdziwego i całkowicie ich własnego. Warczące riffy gitarowe Dave’a Baroha, grzmiący bas Kevina Marina i pierwotne, ostre bębny Phila Klitgaarda przebijały się jak grzmot pioruna w burzliwą noc. Ich longplay nagrany podczas jednej chaotycznej sesji uchwycił moment czystej energii tria. Utwory takie jak „Scream (It’s Eating Me Alive)” i „Closer To Herfy’s” wybuchały z napędzanych kofeiną późnonocnych żartów i ciętego dowcipu. Przy pomocy  radiowego DJ-a i managera Burla Barera, album zyskał regionalny rozgłos, promocję na „wymarzoną randkę w ciemno z zespołem”, a nawet uznanie samego Lestera Bangsa z „Rolling Stone”. Występy na żywo – spontaniczne, ogłuszające blitzkriegi – były rzadkością, ale legenda Grand Theft rosła jeszcze długo po jego rozpadzie. To, co zaczęło się jako przelotny żart, stało się proto metalową ciekawostką, dziką kartą w talii rocka początku lat 70-tych pozostając świadectwem nieposkromionego ducha rocka i pierwotnego krzyku przeciw utartym konwencjom. Płyta „Hiking Into Eternity” jest reedycją kasety magnetofonowej z 2012 roku zawierająca zróżnicowany materiał. Pierwsze cztery utwory to dema nagrane przed skromną publicznością; kolejne cztery pochodzą z płyty z 1972 roku, a dwa ostatnie z drugiego, nigdy nie wydanego albumu.

VIOLENCE FOG „Violence Fog/Jerusalem” (1971)

A oto kolejny zapomniany i krótko działający zespół z Niemiec założony w 1969 roku w Baden-Baden. W swojej muzyce łączył surowe brzmienie przesycone gitarowym fuzzem z bluesowymi solówkami w brytyjsko-amerykańskimi stylu. Klimaty, wahają się od energetycznych po nastrojowe i hipnotyczne, a psychodeliczne jam sessions ubarwiają solówki dwóch flecistów. Mając rzeszę oddanych lokalnych fanów występowali w klubach muzycznych i ośrodkach młodzieżowych wzbudzając zachwyt psychodelicznymi pokazami świetlnymi towarzyszącymi ich muzyce. W repertuarze zespołu znalazły się zarówno autorskie utwory, jak i covery, w tym „Paint In Black” Rolling Stonesów, którego wielkim fanem był wokalista i flecista  Wolfgang Höfer. 23 kwietnia 1971 roku weszli do radia SWF gdzie nagrali pięć utworów. SWF była niemiecką regionalną stacją radiową z Baden-Baden, która w latach 1970–1975 zapraszała młode i obiecujące zespoły do grania i nagrywania w swoim studiu, a następnie prezentowała je swoim słuchaczom. To była świetna, czasem jedyna okazja dla młodych, początkujących  zespołów, aby w profesjonalnym studiu nagrać swoją muzykę. Wiele z tych taśm przez długi czas uważano za zaginione, ale te ocalałe zostały zremasterowane i po latach wydane na płytach przez Long Hair. Violence Fog zagrali tego dnia wściekłego psychodelicznego rocka z bluesowymi solówkami opartego na potężnym brzmieniu dwóch gitar: Karl-Heinza Höfera, brata Wolfganga i Erno Dernova. Większość utworów zawiera także luźne solówki na flecie, a niekończące się gitarowe zwroty akcji z dynamiczną perkusją podczas jamowania to krautrock w najlepszym wydaniu!

Pomimo talentu i rosnącej popularności, Violence Fog rozpadli się wkrótce po zakończeniu nagrań dla SWF głównie z powodu innych zobowiązań zawodowych. Gitarzysta Enno Dernov i perkusista Herbert Brandmeier kontynuowali swoją muzyczną podróż dołączając do zespołu Jud’s Gallery; później Dernov przyłączył się do Brainstorm (płyta „Second Smile”). Bracia Höfer podążyli inną ścieżką i skupili się na muzyce folkowej. Choć ich wspólny czas był krótki, Violence Fog pozostaje fascynującym rozdziałem w historii niemieckiego, dynamicznego rocka psychodelicznego. Radiowe nagrania ukazały się w 2001 roku na wspólnej płycie z soft rockową grupą Jerusalem (nie mylić z brytyjskim zespołem), która powstała w Baden-Baden w tym samym czasie co Violence Fog. I podobnie jak oni nie przetrwała długo; gitarzysta Jerusalem zginął w wypadku motocyklowym wkrótce po nagraniach, co doprowadziło do rozwiązania zespołu.

TAPIMAN „Hard Drive” (1971)

W 2017 roku jedna z kilku ulubionych przeze mnie wytwórni reedycyjnych odkryła znakomite, doskonale zachowane nagrania jednego z moich ulubionych najcięższych hiszpańskich zespołów rockowych jakim był Tapiman. To niesamowite power trio miało na swym koncie dwie duże płyty i kilka singli nagranych w latach 1972- 1980. Surowy bezlitosny riff pełen pulsujących linii basowych Pepe Fernándeza, metronomiczna perkusja legendarnego Tapi’ego (ex-Máquina!) i ostra jak drut kolczasty drapieżna gitara Miguela Ángela Núñeza na pewno przyciągnie miłośników ciężkiego brzmienia. Płyta „Hard Drive” zawiera ekskluzywny, niepublikowany wcześniej materiał z 1971 roku, co podnosi jej wartość. Krótki instrumentalny „Eight” pojawia się w dwóch wersjach: elektrycznej i akustycznej, dzięki czemu możemy prześledzić jego ewolucję nawet jeśli na pozór brzmi to jak niedokończony rozgrzewkowy jam. Prawdę mówiąc wolę tę łagodniejszą, lekko jazzową wersję akustyczną… „Time On Space” to zadziorny numer pełen smakowitych zagrywek demonstrujący zbiorowy kunszt zespołu. Zupełnie inaczej jest w przypadku „Before Last Minute”, które dodaje porywającą solówkę na klawiszach, a płynący „Long Sea Journey” być może sprawi, że niektórzy ponownie zwrócą uwagę na Canterbury. Z kolei „No Control” to ciężki, blues rockowy numer przywodząc na myśl Lesley Westa i Mountain, zaś marzycielska wersja „Planet Caravan” Black Sabbath jest wisienką na torcie tej płyty, którą gorąco polecam!!!